Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

TOMASZ

— jeden z dwunastu apostołów, zwany też Didymos, co znaczy: bliźniak. Gdy inni apostołowie mu powiedzieli, że widzieli zmartwychwstałego Jezusa, odpowiedział im, iż nie uwierzy dopóty, dopóki sam nie ujrzy Pana, nie zobaczy na Jego rękach śladów gwoździ i nie włoży ręki do Jego boku. Po ośmiu dniach, gdy uczniowie znów byli razem, a wśród nich również Tomasz, stanął nagle pośrodku nich Jezus. Ewangelia nie mówi, czy Tomasz dotknął ran Jezusa. Widząc Jezusa uwierzył i powiedział: „Pan mój i Bóg mój!” Jezus zaś zapytał go: „Uwierzyłeś dlatego, ponieważ Mnie ujrzałeś?” i dodał: „Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli” – słowa, które odnoszą się i do nas. Niedowiarstwo Tomasza stało się przysłowiowe, dlatego tego, kto nadmiernie wątpi, nazywa się niewiernym Tomaszem (J 20,24–29).

Tomizm

— Filozoficzna i teologiczna nauka św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225–1274). Tomasz, ubogacony encyklopedyczną wiedzą swego nauczyciela, św. Alberta Wielkiego (ok. 1200–1280) i tak jak on sam dominikanina, nadał uporządkowaną formę ogromnej ilości poglądów, które narastały przez stulecia, zwłaszcza od czasów św. Anzelma z Canterbury (ok. 1033–1109). Jest on twórcą znakomitej syntezy między wiarą i rozumem. Jego Summa Theologiae, mimo że nie została ukończona, jest największym osiągnięciem teologii średniowiecznej. Mówi się o św. Tomaszu, że „ochrzcił” Arystotelesa (384–322 przed Chr.), zaczerpnął bowiem od tego greckiego filozofa takie zagadnienia jak teoria przyczynowości. Równocześnie jednak Tomasz zachował pewną liczbę śladów platońskich, co jest w pewnym sensie związane z tym, że całymi garściami korzystał on ze św. Augustyna z Hippony (354–430) i Pseudo–Dionizego Areopagity (ok. 500). Od roku 1300 do 1500 komentatorzy Tomasza, zwani także „tomistami”, byli zaangażowani w przeciwstawianie się skotyzmowi, nominalizmowi i odżywającemu neoplatonizmowi. Złoty wiek tomizmu przypada na szesnaste i siedemnaste stulecie, kiedy to pojawili się Kardynał Tomasz Kajetan (1469–1534), Sylwester z Fenary (1474–1528), Franciszek de Vitoria (ok. 1485–1546), Jan od św. Tomasza (1589–1644), Melchior Cano (1509–1560), Dominik Soto (1494–1560) i Dominik Banez (1528–1604). Wydany w roku 1917 Kodeks Prawa Kanonicznego uważał, że Tomasz jest najlepszym mistrzem filozofii i teologii w seminariach katolickich (zob. stary CIC 589, 1366); kodeks wydany w roku 1983 po prostu go zaleca jako szczególnie użytecznego (zob. nowy CIC 252, PO 16, GE 10). W swej encyklice z 1998 r. Fides et ratio (łac. „Wiara i rozum”) papież Jan Paweł II, podkreślając, że nie ma jakiejś „oficjalnej filozofii Kościoła” (nr 76; zob. nr 49), przedstawił św. Tomasza z Akwinu jako mistrza sztuki myślenia i wzór dla teologów (nr–y 43–45).

Tonsura

— (łac. „strzyżenie”). Usunięcie włosów z czyjejś głowy, aby wyraziċ, że jest on oddzielony od świata i całkowicie oddany Bogu; jest to symbol, który odnajdujemy nie tylko w chrześcijaństwie, ale także w innych religiach, np. w buddyzmie. Podczas udzielania święceń niższych (akolity, egzorcysty, lektora i ostiariusza) biskup obcinał trochę włosów z głowy kandydata–w ostatnich latach tej praktyki – zaledwie niewielki krąg na szczycie głowy. W Kościele katolickim tonsura została zniesiona w roku 1972 razem ze zniesieniem święceń niższych. W niektórych zakonach jednak – przeważnie kontemplacyjnych – opat nadal dokonuje ceremonii obcięcia włosów. W obrządku bizantyńskim bezpośrednio po chrzcie odbywa się ceremonia zwana trichokuria (gr. „obcięcie włosów”), podczas której obcina się włosy na głowie w czterech miejscach, żeby pokazaċ, że neofita całkowicie należy do Boga. Na Wschodzie klerycy do dzisiejszego dnia otrzymują tonsurę przed przyjęciem święceń niższych, tak jak mnisi przed wstąpieniem do monasteru.

Tora

— (hebr. „pouczenie, prawo”). Dane Mojżeszowi Prawo Boże i Pięcioksiąg, który je zawiera (Pwt 1, 5; 4, 44). „Tora” może także oznaczaċ naukę przekazywaną przez rodziców lub przez odpowiedni autorytet (zob. Prz 1, 8; 3, 1; 4, 2), pouczenie dane w imieniu Boga przez kapłanów (Pwt 17, 11; 24, 8; 33, 10) oraz prawo Boże zapisane w ludzkich sercach (Jr 31, 33; Ml 2, 7). Samarytanie za Pismo Święte uważali tylko Pięcioksiąg, co dowodzi, że autorytet Tory był (i jest) wyższy niż powaga „Proroków” i „Pism” (=inna częśċ Biblii żydowskiej).

Tradycjonalizm

— Reakcja przeciw racjonalizmowi i indywidualizmowi, popieranym przez Oświecenie. Klasyczną jego formę wyraził Felicite de Lamennais (1782–1854) w czterotomowym Essai sur indifference en matičre de religion (fr. „ Szkic o obojętności w dziedzinie religijnej”). Podobne poglądy głosili: Louis de Bonald (1754–1840), Joseph de Maistre (1753–1821), Louis–Eugene Marie Bautain (1796–1867), Gerhard Casimir Ubaghs (1800–1875) i Augustyn Bonnetty (1798–1879). Tradycjonaliści utrzymywali, że objawienie zostało dane ludzkości na samym początku, a potem przekazywane w nieprzerwany sposób podczas następujących po sobie dziejów. Objawienie jest pełnym autorytetu źródłem prawdy filozoficznej, moralnej i religijnej. De Lamennais głosił, że jednomyślna zgoda ludzkości nieomylnie świadczy o pierwotnym objawieniu. Sobór Watykański I (1869–1870) odrzucił twierdzenie tradycjonalistów, że wiedza o Bogu może do nas przychodziċ tylko przez objawienie i przez naszą pełną wiary zgodę na nie. Dzięki naturalnemu światłu rozumu ludzie także mogą poznaċ Boga (zob. DH 3004–3005, 3026; ND 113–115).

Transcendencja

— (łac. „przekraczanie”). Innośċ Boga, którego istnienie „przekracza” wszechświat i nie może byċ z nim utożsamione.

Transfinalizacja

— (łac. „zmiana celu”). Wyrazu tego używają niektórzy teologowie, którzy próbują wyjaśniċ, co się dzieje w Eucharystii, kiedy chleb i wino zamieniają się w Ciało i Krew Chrystusa. Zamiast przywoływaċ terminologię substancji i przypadłości (którą się także stosuje do bytów nierozumnych), spoglądają oni na dziedzinę stosunków międzyosobowych i zwracają uwagę, jak zmieniają się nasze ludzkie doznania, kiedy coś przyjmuje całkowicie nowy cel. Toteż niektórzy mówiąc eucharystycznej transsygnifikacji (łac. „zmiana znaczenia”), podczas której Chleb i Wino podlegaj ą głębokim zmianom znaczeniowym i wyrażają fakt, że Chrystus się nam oddaje. Paweł VI w wydanej w roku 1965 encyklice Mysterium fidei (łac. „Tajemnica wiary”) przestrzegł, że te teorie mogą w najlepszym razie uzupełniċ tradycyjną naukę Kościoła o przeistoczeniu, a niektóre punkty wydają się z nianie zgadzaċ. Czy transfinalizacja albo transsygnifikacja wskazują na zmianę w chlebie i winie, która nam pozwoli wyznaċ rzeczywistą obecnośċ Chrystusa?

Triodion

— (gr. „trójśpiew”). Księga liturgiczna w Kościele bizantyńskim, zawierająca okresowe oficja własne przeznaczone do sprawowania liturgii od czwartej niedzieli przed Wielkim Postem do Wielkiej Soboty włącznie. W tym okresie zazwyczaj podczas modlitwy porannej śpiewa się trzy pieśni albo kantyki zamiast zwyczajnych dziewięciu.

Trisagion

— (gr. „trzykroċ święty”). Starożytny refren („ Święty Boże, Święty mocny. Święty a nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami”), podkreślający świętośċ Chrystusa, Jego potęgę i nieśmiertelnośċ przeciwko tym, którzy twierdzą, że cierpiał On w swojej Bożej naturze. Rzeczywiście, pierwszy raz użyto Trisagionu – i mamy na to dowody – na Soborze Chalcedońskim (451), który wprowadził staranne rozróżnienie między Boską i ludzką naturą w Chrystusie, chociaż ich od siebie nie oddzielał (DH 302; ND 615). Przeciwnicy soboru, którym przewodził Piotr Folusznik (zm. 488), monofizycki patriarcha Antiochii, dodał do tego hymnu po słowach „święty a nieśmiertelny” zdanie: „który zostałeś za nas ukrzyżowany”. Zwolennicy Soboru Chalcedońskiego odpowiedzieli na to skierowaniem tej modlitwy raczej do Trójcy Przenajświętszej niż do Chrystusa. Z tym dodatkiem albo bez niego modlitwę można odnaleźċ we wszystkich starożytnych liturgiach, zazwyczaj na początku obrzędu. Aż do ostatnich czasów w obrządku łacińskim „Trisagion” śpiewano po łacinie i po grecku podczas adoracji Krzyża w Wielki Piątek.

Triteizm

— (gr. „trzej bogowie”). Wiara w trzech bogów, która fałszywie przedstawia monoteizm chrześcijański, przyjmujący trzy odrębne Osoby w jednym Bogu. Jan Filoponus (zm. ok. 565), próbując pogodziċ naukę chrześcijańską z filozofią arystotelesowską, wyjaśniał, że jedna natura wspólna wszystkim Osobom Boskim jest tylko intelektualną abstrakcją; został on potępiony na Soborze Konstantynopolitańskim III (680/681 r.). Na Zachodzie Synod w Soissons (1092 r.) potępił filozofa nominalistę Roscellinusa (zm. ok. 1125), który utrzymywał, że trzy Osoby Boskie są istotami odrębnymi, nie posiadającymi wspólnej jednakowej substancji. Na Synodzie w Reims (1148) biskup Gilbert de la Porrée (ok. 1080–1154) został oskarżony o tak dalekie podkreślanie różnic pomiędzy Osobami Boskimi aż do uczynienia z nich całkowicie niezależnych istot.

TROADA

— miasto na północno–zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, niedaleko starożytnej Troi. Troada była ważnym portem handlowym między Azją Mniejszą a Macedonią. W Troadzie Paweł miał widzenie: pewien Macedończyk błagał go, żeby przeprawił się do Macedonii i mu pomógł. Paweł był przekonany, że to Bóg go wzywa, by głosił Ewangelię także w Europie. Paweł był w Troadzie trzykrotnie, w czasie swych podróży misyjnych; przebywając w tym mieście po raz trzeci, wskrzesił Eutycha, który słuchając mowy Pawła, zasnął i spadł z trzeciego piętra (Dz 16,8–11; 20,5–12; 2 Tm 4,13).

Trójca immanentna

— Absolutna tajemnica trzech Osób Boskich w ich odwiecznym życiu. Dzięki „ekonomii” (lub dziejom) zbawienia, rozpoczętej w Starym Testamencie, a dopełnionej w Nowym Testamencie przez wcielenie Syna Bożego i zesłanie Ducha Świętego objawił się nam Bóg w Trójcy Świętej Jedyny. W ten sposób od Troistości „ekonomicznej” przeszliśmy do poznania Troistości „immanentnej”. Według słynnego aksjomatu Karla Rahnera (1904–1984), Troistośċ ekonomiczna jest Troistością immanentną i odwrotnie.

TRYFENA I TRYFOZA

— chrześcijanki, prawdopodobnie siostry, zamieszkałe w Rzymie; ich imiona znaczą: zniewieściała i wydelikacona. Oddawały wiele usług wspólnocie chrześcijańskiej w Rzymie. Paweł bowiem w swym Liście do Rzymian każe je pozdrowiċ jako te, które „trudzą się w Panu” (Rz 16,12).

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź