Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Teandryczny

— (gr. „bożo–ludzki”). Przymiotnik utworzony przez Pseudo–Dionizego Areopagitę (ok. 500), żeby wyraziċ czyny Boga–Człowieka, Jezusa Chrystusa. Niektórzy posługują się tym wyrazem w znaczeniu monofizyckim i monoteleckim, jakoby Chrystus miał odpowiednio albo jedną (boską) naturę, albo tylko jedną (boską) wolę. Św. Maksym Wyznawca (ok. 580–662) i św. Jan z Damaszku (ok. 675 – ok. 749) używali tego wyrazu w znaczeniu całkiem prawowiernym. W dwóch naturach (i przez nie) oraz w dwóch wolach (i przez nie), które ani nie są od siebie oddzielone, ani ze sobą wymieszane, jedna boska Osoba Chrystusa dokonuje czynów bożo–ludzkich.

Teizm

— (gr. „Bóg”). Wiara w transcendentnego, osobowego Boga, który stwarza i utrzymuje w istnieniu nasz świat oraz działa w nim w szczególny sposób (np. przez cuda). W przeciwieństwie do panteizmu, teizm nie kładzie aż tak wielkiego nacisku na Bożą immanencję, żeby Boga utożsamiaċ ze światem. W przeciwieństwie do deizmu natomiast teizm głosi, że Bóg jest nie tylko odległym Stwórcą, ale także dzięki opatrzności, objawieniu i różnorodności czynów zbawczych jest On nieustannie zainteresowany naszym dobrem. Platonik z Cambridge, Ralph Cudworth (1617–1688) jest prawdopodobnie twórcą tego wyrazu. Immanuel Kant (1724–1804) jasno odróżniał między teizmem a deizmem. Mimo wielu różnic, chrześcijaństwo, islam i judaizm można uznaċ za religie teistyczne (NA 3–4).

TEKOA

— miasto w górach judzkich, położone 18 km na południe od Jerozolimy. Z Tekoa pochodził prorok Amos (2 Sm 14,2; Am 1,1).

Teocentryzm

— (gr. „ukierunkowanie na Boga”). Sposób myślenia, który wszystko systematycznie skupia na Bogu. Często przeciwstawia się go antropocentryzmowi (gr. „ukierunkowanie na człowieka”), który ludzkie istnienie, doświadczenie i wartości uważa za swój kierunek i przewodnika. Przesadny antropocentryzm zapomina o Bogu albo Go nawet całkowicie usuwa. Równocześnie jednak wyłączny teocentryzm jest także nie do przyjęcia, ponieważ Bóg stworzył człowieka na obraz i podobieństwo swoje (Rdz 1, 26–27), a „Słowo stało się Ciałem” (J 1, 14). W odniesieniu do chrześcijaństwa i innych religii podejście teocentryczne (które często kładzie zbyt wielki nacisk na pluralizm i jednakową wartośċ jakiejkolwiek wiary w Boga) często się przeciwstawia podejściu chrystocentrycznemu, które podkreśla, że Chrystus jest Objawicielem i Zbawcą wszystkich ludzi bez względu na to, czy zdają sobie z tego sprawę, czy nie (J 1, 9; 14, 6; Dz 4, 12; 2 Kor 5, 18–19).

TEODAS

— oszust, który po śmierci Heroda Wielkiego pojawił się w Judei podając się za proroka i wywołał rozruchy; jego zwolennicy zostali jednak rozproszeni, a on sam zginął. Gdy na początku działalności apostołów saduceusze ich uwięzili i postawili przed Sanhedrynem, Gamaliel, uczony w Piśmie, ostrzegł Wysoką Radę, by nie traktowano ich jak Teodasa, i radził puściċ ich wolno. Powiedział między innymi: „Jeżeli bowiem od ludzi pochodzi ta myśl czy sprawa (tzn. wiara w Jezusa jako Mesjasza), rozpadnie się, a jeżeli rzeczywiście od Boga pochodzi, nie potraficie ich zniszczyċ i może się czasem okazaċ, że walczycie z Bogiem”. Wysoka Rada posłuchała słów Gamaliela i uwolniła apostołów (Dz 5,36–40).

Teodycea

— (gr. „usprawiedliwienie Boga”) Termin wprowadzony przez filozofa Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1641–1716) w odpowiedzi na zarzuty Pierre′a Bayle′a ( 1647–1706), który po raz któryś tam z kolei postawił pytanie: Jeżeli Bóg jest wszechdobry i wszechmocny, to skąd pochodzi zło na świecie i co ono oznacza? Pytanie to jest starsze niż księga Hioba, a w najbardziej ostrej postaci pojawiło się w opuszczeniu Jezusa na krzyżu (Mk 15, 34). W jaki sposób ludzie wierzący potrafią wytłumaczyċ cierpienie człowieka niewinnego i wierzącego? Oświęcim, Drezno, Hiroszima i inne przykłady tajemnicy nieprawości we współczesnych czasach sprawiły, że to pytanie odżyło. Można słusznie powiedzieċ, że bardzo często to ludzi trzeba by posadziċ na ławie oskarżonych za to, że w okrutny sposób nadużyli swojej wolności. Mimo to pozostaje fakt istnienia tajemniczego i niezasłużonego cierpienia. Ponieważ czekamy na paruzję, odpowiedźtymczasową możemy dostrzec w sposobie, w jaki sam Jezus cierpiał z nami i za nas. Obecnie wyrazu „teodycea” używa się często w znaczeniu szerszym, stała się ona mianowicie synonimem teologii naturalnej.

Teofania

— (gr. „objawienie Boga”). Widzialne ukazanie się Boga. Stary Testament wprawdzie powtarza, że nikt nie może Boga zobaczyċ i pozostaċ żywym (Wj 19, 21; 33, 20; Sdz 13, 22), opowiada jednak o teofaniach, jakie przeżył Mojżesz i inni (Wj 3, 1–6; 33, 17–23; 34, 5–9; Iz 6, 1–5). Ewangelie opowiadają o pewnego rodzaju teofaniach podczas chrztu Jezusa i podczas Jego przemienienia (Mk 1, 9–11; 9, 2–8). We wczesnym Kościele epifanię albo objawienie się Chrystusa poganom (Mt 2, 1–12) nazywano teofanią i tego wyrazu używa się do dzisiaj na Wschodzie.

TEOFIL

— Zgodnie z ówczesnym zwyczajem Łukasz dedykował dwie części swej historii o Jezusie z Nazaretu i apostołach – czyli Ewangelię i Dzieje Apostolskie – Teofilowi, którego nazywa „dostojnym”. Teofil był prawdopodobnie człowiekiem wykształconym i wysokim urzędnikiem w administracji rzymskiej, zainteresowanym wiarą chrześcijańską (Łk 1,3; Dz 1,1).

Teokracja

— (gr. „panowanie Boga”). Rządy prowadzone przez samego Boga albo przez Bożych przedstawicieli. Wiele narodów starożytnych wierzyło, że ich przywódcy zostali obdarzeni Bożym autorytetem, a nawet że trzeba ich utożsamiaċ z bóstwami, Wyraz teokracja utworzył Józef Flawiusz (ok. 37 – ok. 100) i zastosował go do klasycznego przykładu, jakim jest naród żydowski. Psalmy królewskie, często układane z okazji koronacji, lub królewskiego ślubu, wysławiały Boże panowanie ukazywane i wykonywane przez króla (np. Psalmy 2, 45, 110). Prawo izraelskie (np. Dziesięċ Przykazań) nie tylko wyrażało wolę Bożą, ale też niosło ze sobą sankcje cywilne, nawet karę śmierci. Po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa teokracja się pojawiała nie tylko w nowych ruchach religijnych, takich jak islam, ale także w samym chrześcijaństwie. W cesarstwie bizantyńskim na władcę patrzono jako na obraz Chrystusa Pantokratora (gr. „Wszechpanujący”), a na państwo jako na obraz porządku niebieskiego. Teokratyczne elementy można odnaleźċ w reformach papieża św. Grzegorza VII (ok. 1021 –1085). Zarówno Ulryk Zwingli (1484–1531), jak Jan Kalwin (1 509–1564) usiłowali ustanowiċ Boże rządy odpowiednio w Zurychu i Genewie; ich przykład naśladował purytański Lord Protektor Oliver Cromwell (1599–1658).

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź