Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Society of friends

— Zob. kwarkowie.

Socynianizm

— System religijny odrzucający istnienie Trójcy Przenajświętszej i bóstwo Jezusa Chrystusa. Nazwę zawdzięcza Włochowi, Leliuszowi Franciszkowi Marii Sozini (1525–1562) i jego siostrzeńcowi, Faustowi Pawłowi Sozzini (1539–1604; nazwisko jego pisano rzeczywiście inaczej niż nazwisko wuja) (zob. DH 1880; ND 648). Faust Sozzini ostatnią częśċ życia spędził w Polsce i znany jest jako Socyn, założyciel Braci Polskich, zwanych także arianami polskimi. Ostatecznie wielu socynian połączyło siły, żeby stworzyċ Kościół unitaryjny.

SODOMA

— (zob. też Gomora) – jedno z pięciu miast, położone na południowym wybrzeżu Morza Martwego. W Sodomie osiedlił się Lot po odłączeniu się od Abrahama. Mieszkańcy Sodomy byli źli, dopuszczali się ciężkich przewinień wobec ludzi i Boga, za co spotkała ich straszna kara. Ich występne życie stało się od czasów biblijnych przysłowiowe (Rdz 14; 18,16–21; Pwt 29,22).

SOFAR

— (zob. też Hiob) –jeden z trzech przyjaciół Hioba, którzy przyszli pocieszyċ go w nieszczęściu (Hi 20–22).

SOFONIASZ

— prorok działający w czasach panowania króla Jozjasza, który w 641 r. przed Chr., mając osiem lat, wstąpił na tron w Judzie. Proroctwo Sofoniasza, spisane w księdze noszącej w tytule jego imię – w Księdze Sofoniasza – zapowiada dzień Pański i sąd Boży nad Izraelem i ościennymi narodami. Gwałtownie występuje przeciw bałwochwalstwu, któremu oddają się mieszkańcy Judy, i wzywa wszystkich do nawrócenia. Prorok Sofoniasz oczekuje też błogosławieństw, które Bóg okaże swemu ludowi, a poprzez niego całej ludzkości.

Sola fides

— (łac. „tylko wiara”). Główne twierdzenie Marcina Lutra (1483–1546) przekazane protestanckim reformatorom. Usprawiedliwienie otrzymujemy przez wiarę w Jezusa Chrystusa (Rz 1, 17), a nie przez wypełnianie prawa (Rz 3,28).

Sola gratia

— (łac. „tylko łaska”). Podstawowa zasada reformatorów protestanckich wyrażająca – w gruncie rzeczy – to samo przekonanie, co zasada sola fides (łac. „tylko wiara”). Usprawiedliwieni jesteśmy tylko dzięki miłosierdziu Bożemu oraz dzięki zasługom Chrystusa, do których lgniemy przez wiarę, a nie przez zachowanie prawa i zasługujące uczynki. Teologia katolicka także uczy o bezwzględnej potrzebie łaski Bożej, kładzie jednak nacisk na wagę ludzkiej „współpracy” z ogarniającą wszystko inicjatywą Bożego dzieła. Bóg i ludzie nie współzawodniczą ze sobą: Bóg jest koniecznym natchnieniem i oparciem dla każdego ludzkiego powodzenia.

Sola scriptura

— (łac. „tylko Pismo”). Jeszcze jedna zasada reformacyjna wywodząca się od Marcina Lutra (1483–1546) i uznająca najwyższą powagę religijną słowa Bożego takiego, jakie się nam jawi w Piśmie Świętym. W tym sensie zasada ta może stanąċ w tym samym szeregu, co stwierdzenie Soboru Watykańskiego II, że „urząd nauczycielski Kościoła nie jest ponad słowem Bożym, lecz jemu służy” (DV 10). Zasada Lutra jest nie do przyjęcia (i nie do wykonania), jeżeli się ją pojmuje w ten sposób, że wyklucza ona tłumaczącą i aktualizującą funkcję Tradycji (DV 9, 21, 24).

Soma

— (gr. „ciało”). Ciało żywe (Mk 5, 29) albo martwe (Mk 15, 43). Zupełnie inaczej niż w platonizmie i neoplatonizmie, pojęcie biblijne „soma” nie zawiera w sobie jakiegokolwiek zabarwienia nienawiści wobec materii, jak gdyby dusza była uwięziona w ciele. W Listach św. Pawła – inaczej niż sarks (gr. „ciało żywe”), które można oznaczaċ całego człowieka jako ukierunkowanego na grzech – wyraz soma jest bardziej neutralny. Może on oznaczaċ po prostu ciało jako element różny od duszy (1 Tes 5, 23). Wyrazu soma używa się na oznaczenie Ciała Chrystusa w Eucharystii (Mk 14, 22; 1 Kor 11, 24), Jego Kościoła (Rz 12, 4–5; 1 Kor 12, 12–27) i naszego ziemskiego ciała, które zostanie uwielbione i „uduchowione” przez zmartwychwstanie (1 Kor 15,35–58; Flp 3,21).

SOREA

— miasteczko w ziemi pokolenia Dana, ściśle związane z historią Samsona (Sdz 13,2–25).

SOSTENES

— (zob. też Kryspus) – przewodniczący synagogi w Koryncie, który – jak pisze Łukasz w Dziejach Apostolskich – wraz z innymi Żydami wniósł przeciw Pawłowi oskarżenie do prokonsula Achai, Galliona. Gdy prokonsul odrzucił oskarżenie Żydów, mieszkańcy miasta wyładowali swą wściekłośċ na Sostenesie. Paweł w początkowych słowach Pierwszego Listu do Koryntian zwraca się do wspólnoty korynckiej w swoim imieniu i w imieniu Sostenesa, brata, czyli chrześcijanina. Nie ma jednak dostatecznych podstaw, by tego Sostenesa utożsamiaċ z przełożonym synagogi, o którym wspominają Dzieje Apostolskie (Dz 18,17; 1 Kor 1,1).

Soteriologia

— (gr. „nauka o zbawieniu”). Systematyczna interpretacja zbawczego dzieła Chrystusa na korzyśċ ludzi i świata. Nowy Testament uznając, że Chrystus umarł i powstał z martwych, żeby zbawiċ grzeszną ludzkośċ (Mk 14, 24; J 11, 49–52; Rz 4, 25; 5, 6–11; 1 Kor 15, 3; 1 P 1, 3), utrzymuje również, że zbawcza funkcja i osobowa tożsamośċ Chrystusa jako Syna Bożego są od siebie nierozdzielne. Nowy Testament, podobnie jak stosuje różne tytuły mesjańskie do Jezusa, tak też Jego dzieło zbawcze rozumie na różne sposoby, przede wszystkim jako zwycięskie wyzwolenie, jako wynagrodzenie i jako przekształcającą miłośċ (J 1, 29; 13, 1; 16, 33). Pod wpływem Filipa Melanchtona (1497–1560) i innych spojrzenie na zbawcze dzieło Chrystusa dośċ często częściowo odrywano od chrystologii. Bywało i tak, że w traktatach soteriologicznych zajmowano się badaniem „obiektywnego” zbawienia w oderwaniu od „subiektywnego” przysposobienia przez łaskę. Ogólnie rzecz biorąc, współczesna teologia zachodnia próbuje skończyċ z rozdarciem między soteriologią a chrystologią. Tam, gdzie nie przeważył wpływ myśli zachodniej, teologia wschodnia zawsze rozważała razem osobę i zbawcze dzieło Chrystusa.

Spirytyzm

— (z łac. „spiritus = duch”). System praktyk oparty na przekonaniu, że dusze zmarłych mogą nawiązywaċ kontakt z ludźmi żyjącymi, szczególnie za pośrednictwem medium. Wprawdzie próby takiego kontaktowania się ze zmarłymi były dośċ powszechne w przeszłości (np. 1 Sm 28, 3–25), to jednak spirytyzm współczesny zapoczątkowano w roku 1848 anormalnymi doświadczeniami z Małgorzatą i Katarzyną Fox w Hydesville, w stanie Nowy Jork w Stanach Zjednoczonych. Wpływ tych doświadczeń upowszechnił seanse z mediami w Ameryce Północnej i na Wyspach Brytyjskich. Znamienną cechą spirytyzmu było często oszustwo, wykorzystywano go też w celach zarobkowych. W roku 1882 Fryderyk W. H. Meyers stworzył w Londynie Towarzystwo Badań Psychicznych. Towarzystwo to działa do dzisiaj i zajmuje się zjawiskami parapsychologicznymi albo nienormalnymi. Naukowcy na ogół są przeciwni uznaniu parapsychologii za naukę we właściwym znaczeniu.

Starokatolicy

— Katolicy, którzy z różnych powodów opuścili kościół rzymskokatolicki, ale zachowali wiele tych samych zwyczajów. Najznaczniejsza ich grupa posługuje się językiem niemieckim, a odeszła ona w proteście przeciwko dogmatowi o nieomylności papieża i powszechnej jurysdykcji papieskiej, ogłoszonej na Soborze Watykańskim I w roku 1870 (DH 3050–3075; ND 818–840). Do tego kroku zachęcił ich kapłan bawarski i historyk Kościoła, Johann Joseph Ignaz von Dollinger (1799–1890). W roku 1889 Kościół jansenistów w Utrechcie, który zerwał z Rzymem w roku 1724, przyłączył się do starokatolików. W roku 1932 starokatolicy nawiązali pełną łącznośċ z Kościołem anglikańskim.

Starowiercy

— Ci Rosjanie, przede wszystkim mieszkający w wioskach, którzy odrzucili (głównie liturgiczne) reformy patriarchy moskiewskiego, Nikona (1605–1681); znani są również pod nazwą staroobrzędowców. W roku 1667 zostali oni ekskomunikowani jako raskolniki (czyli schizmatycy), byli prześladowani przez państwo, szczególnie za panowania Piotra Wielkiego (1672–1725), a ich przywódca, kapłan Awwakum, został spalony na stosie (l 682). Kiedy się do nich nie przyłączył żaden biskup, starowiercy podzielili się na dwie grupy: jedni chcieli mieċ kapłanów, inni uważali, że mogą bez nich istnieċ. W roku 1846 przyłączył się do nich złożony z urzędu biskup Ambroży z Bośni, a w roku 1881 uzyskali oni zatwierdzenie państwowe. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX wieku czyniono wysiłki na rzecz zniesienia ekskomuniki z 1667 r.

STEFANAS

— chrześcijanin mieszkający w Koryncie, który otrzymał chrzest z rąk Pawła i był znany z pomocy, jakiej udzielał wspólnocie wiernych. Paweł w Pierwszym Liście do Koryntian wyraża też radośċ, że Stefanas wraz z Fortunatem i Achaikiem podjęli trudy podróży i odwiedzili go w Efezie. Prawdopodobnie oni też doręczyli Pawłowi list Koryntian z pytaniami, na które daje odpowiedźw swym pierwszym liście do Kościoła korynckiego (1 Kor 1,16; 16,15–18).

Stoicy

— (gr. „nauczający w portyku”). Szkoła filozoficzna, założona przez Zenona z Kitionu (335–263 przed Chr.), nazwana tak od stoi, czyli od portyku w Atenach, w którym Zenon nauczał. Stoicy głosili, że istnieje harmonia między człowiekiem, który jest mikrokosmosem (gr. „mały świat”), a wszechświatem, który jest makrokosmosem (gr. „wielki świat”). Logos (rozum lub dusza świata) kieruje wszechświatem, a ludzie powinni tylko sprawowaċ kontrolę nad swoimi namiętnościami tak, aby żyċ zgodnie z naturą i jej prawami. Stoicyzm jest przede wszystkim filozofią moralności, głosi jednak także panteistyczną kosmologię, według której wszystko jest przeniknięte przez Boga i przez Boże oddziaływanie. Przez całe stulecia był to przeważający pogląd wśród intelektualistów w świecie grecko–rzymskim (zob. Dz 17, 18); jego zwolennikiem był Seneka (ok. 4 przed Chr. do 65 po Chr.) i Marek Aureliusz (cesarz w latach 161–180). Wpływ tego kierunku filozoficznego na teologię chrześcijańską można już zauważyċ u św. Justyna Męczennika (zm. ok. 165), który przyswoił stoickie rozróżnienie między Logos endiathetos (gr. „Słowo wewnętrzne”) oraz Logos prororikos (gr. „Słowo wypowiedziane”), żeby wyjaśniċ pojęcie Boga i rozwój objawienia, w którym Ojciec wypowiada Słowo. Pojęcia stoickie wywarły też pewien wpływ na Ojców Kapadockich oraz na spory trynitarne i chrystologiczne. Wiele też zawdzięcza stoikom chrześcijańska nauka o prawie naturalnym.

Strukturalizm

— (z łac. „structura = budowa, konstrukcja”). Metoda stworzona przez Ferdynanda de Saussure′a (1857–1913) i zastosowana w lingwistyce. Ciaude Levi–Strauss (1908–1995) posłużył się nią do analizy mitów tradycyjnych społeczeństw i zastosował ją w takich dyscyplinach, jak psychologia i socjologia. W egzegezie biblijnej strukturalizm nie zajmuje się ani powstaniem tekstu i związanym z tym zamierzonym przez autora jego znaczeniem (czyli egzegezą historyczną), ani czytelnikami oraz ich próbami zrozumienia samych siebie (czyli egzegezą egzystencjalną), lecz znaczeniem, jakie obecnie niesie ze sobą tekst. Metoda ta zwraca uwagę na głębię struktur opowiadania i na symboliczną funkcję języka (np. w przypowieściach).

Subdiakon

— (łac. „sub” = „pod” plus gr. „diakonos” = „sługa”). W Kościele człowiek, który jest na drodze albo do tego, by się staċ wieczystym diakonem, albo do tego, by się staċ diakonem, a potem kapłanem. Posługa subdiakona istniała od III wieku. Na Zachodzie, gdzie go uważano raczej za sakramentale niż za sakrament, został zniesiony po Soborze Watykańskim II. W Kościołach wschodnich uważa się, że subdiakonat jest święceniem niższym, a funkcja subdiakona polega głównie na asystowaniu biskupowi podczas sprawowania liturgii.

Subordynacjonizm

— (z łac. „subordinare = podporządkowywaċ”). Wyznaczenie niższej pozycji Synowi Bożemu w stosunku do Boga Ojca oraz Duchowi Świętemu w stosunku do Boga Ojca i Syna Bożego. Dopóki nie została wypracowana nauka o Trójcy Przenajświętszej, a teologowie starali się usprawiedliwiċ i obroniċ monarchię (gr. „jedna zasada”) Boga Ojca, tendencje do rozumienia Syna Bożego i Ducha Świętego jako Osób podporządkowanych całkowicie transcendentnemu Ojcu pojawiały się u św. Justyna męczennika (ok. 100–ok. 165), Tacjana (zm. ok. 160), św. Ireneusza z Lyonu (ok. 130 – ok. 200), św. Klemensa z Aleksandrii (ok. 150 – ok. 215), a przede wszystkim u Orygenesa (ok. 185 – ok. 254). Anusz (ok. 250 – ok. 336), odmawiając Synowi Bożemu rzeczywistej i pełnej Bożej natury, doprowadził subordynacjonizm do krańcowej herezji, która została potępiona w roku 325 na Soborze Nicejskim I (zob. DH 125–126; ND 7–8)). Ponieważ pneumatomachowie (gr. „zwalczający Ducha Świętego”) głosili podobnie fałszywy subordynacjonizm i twierdzili, że Duch Święty został stworzony przez Syna Bożego, Sobór Konstantynopolitański I (381) stwierdził, że Duch Święty jest równy w godności z Bogiem Ojcem i Synem Bożym i że Mu przysługuje ten sam rodzaj kultu (zob. DH 150; ND 12).

SUKKOT

— pierwsze miejsce postoju Izraelitów po wyjściu z Egiptu, a także nazwa miasta w dolinie Jordanu, które należało do pokolenia Gada (Wj 12,37; Joz 13,27).

Sutanna

— Szata do kostek noszona przez duchownych. Kolor sutanny różni się w zależności od pozycji w hierarchii tego, kto ją nosi: kolor biały przysługuje papieżowi, czerwony kardynałom, fioletowy biskupom, czarny księżom, biały misjonarzom w krajach tropikalnych. Szczególnie w przeszłości odmienne sutanny wskazywały na członków zakonów i seminariów. W Grecji nosi się rason, czyli czarną, luźną sutannę, razem z walcowatym nakryciem głowy zwanym kamilafkion. Inne Kościoły prawosławne mają różne nakrycia głowy: na przykład, duchowieństwo ormiańskie podobną do kaptura czapkę, a syryjskie ściśle przylegającą do głowy kanadyjkę. Św. Celestyn I (papież w latach 422–432) odradzał swym duchownym w Rzymie noszenie sutanny poza domem; mieli się raczej wyróżniaċ świętością życia. Jednakże Synod w Bradze w 572 r. zalecił duchownym noszenie sutanny, gdy wychodzą z domu, to samo nakazały kanony anglikańskie z 1604 r. Obecnie wielu duchownych nosi sutannę zgodnie ze zwyczajami swego kraju.

SUZA

— niegdyś stolica kraju Elam (Elamitów), położona na wschód od Babilonu, później zimowa rezydencja królów perskich. Suza była też widownią historii królowej Estery i króla Kserksesa (Ne 1,1; Est 1,2).

SYCERA

— mocny napój, sporządzony z owoców, z niektórych zbóż czy miodu; nie wolno go było piċ, tak jak i wina, nazirejczykom (Sdz 13,4).

SYCHAR

— miasteczko w Samarii, tylko raz wspomniane w Biblii. Prawdopodobnie leżało ono l km na północny wschód od Sychem; niektórzy wręcz utożsamiają je z Sychem. W pobliżu Sychar Jezus spotkał przy studni Samarytankę, z którą rozmawiał o jej życiu i prawdziwej czci oddawanej Bogu (J 4,5).

SYCHEM

— znaczące miasto w Samarii, którego historia sięga czasów Abrahama. Gdy Jozue się zestarzał, zgromadził przed śmiercią cały lud izraelski: starszyznę, książąt, sędziów i zwierzchników, i ogłosił swój testament. Wzywał w nim, by się zdecydowali, czy chcą służyċ Bogu, który ich wywiódł z ziemi egipskiej, czy bogom obcym. Lud odpowiedział Jozuemu, że chce służyċ tylko swemu Bogu i słuchaċ wyłącznie Jego słów. Jozue wówczas zawarł przymierze z ludem, zobowiązał go do przestrzegania przykazań Boga, a na znak tych wydarzeń wzniósł wielki kamień. Za panowania króla Jeroboama i Sychem było przez jakiś czas stolicą Królestwa Północnego, czyli Izraela (Joz 24; 1 Krl 12).

SYDON

— starodawne fenickie miasto portowe i handlowe, położone na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. W czasie swej ponad tysiącletniej burzliwej historii wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk różnych władców. W czasach Jezusa Sydon był wolnym miastem w ramach imperium rzymskiego. Na wieśċ o wielkich czynach Jezusa wielu mieszkańców Sydonu przychodziło, aby Go słuchaċ. W okolicy Sydonu Jezus uzdrowił dręczona przez złego ducha córkę Syrofenicjanki. Bardzo wcześnie powstała w Sydonie wspólnota chrześcijańska, którą Paweł odwiedził w czasie podróży do Rzymu (Rdz 10,15; Joz 13,6; Mk 3,8; 7,24–30; Dz 27,3).

SYJON

— (zob. też Jerozolima) – często inna nazwa Jerozolimy. Początkowo Syjonem nazywano tylko Miasto Dawidowe, później, po przeniesieniu do Jerozolimy Arki Przymierza, górę świętą czy świątynną w północno–zachodniej części Jerozolimy, a mniej więcej od IV w. po Chr. południowo–zachodnie wzgórze, na którym znajdują się Wieczernik i grób Dawida (Ps 147,12; Hbr 12,22).

SYLAS

— znacząca postaċ w jerozolimskiej wspólnocie chrześcijan. Apostołowie wybrali Judę, zwanego Barsabas, oraz Sylasa i wysłali razem z Pawłem i Barnabą do Antiochii, aby chrześcijanom nawróconym z pogaństwa przekazali postanowienia tzw. Soboru Jerozolimskiego. Sylas towarzyszył też Pawłowi w czasie jego drugiej podróży misyjnej. Podobnie jak Paweł, Sylas miał obywatelstwo rzymskie, cieszył się wielkim poważaniem i starał się ze wszech miar byċ użytecznym dla rozwijających się wspólnot chrześcijańskich (Dz 15,22–29.36–41).

SYMEON

— „Teraz, o Władco, pozwól odejśċ słudze Twemu w pokoju, według Twojego słowa” – te słowa wypowiedział pobożny starzec Symeon, gdy Józef i Maryja wnosili Dzieciątko Jezus do świątyni, aby według Prawa Mojżeszowego przedstawiċ Je Panu. Symeon, któremu Duch Święty objawił, że nie umrze dopóty, dopóki nie zobaczy Mesjasza, widząc małego Jezusa wziął Go w objęcia i wypowiedział słowa pieśni pochwalnej, w której nazwał Jezusa „światłem na oświecenie pogan i chwałę ludu Izraela”. Imię Symeon nosił też drugi syn Jakuba i Lei, który stał się ojcem jednego z pokoleń Izraela (Rdz 29,33; Łk 2,25–32).

Symonia

— Takie postępowanie z dobrami duchownymi, jakby były przeznaczone do kupna lub sprzedaży. Sprzedaż lub kupno urzędów kościelnych lub sakramentów to grzechy symonii. Nazwa pochodzi od Szymona Maga, który od świętych Piotra i Jana chciał kupiċ władzę udzielania Ducha Świętego (Dz 8, 9–25). Czasami wskutek grzechu symonii życie Kościoła się zniekształcało, toteż była ona wielokrotnie potępiana (zob. DH 304, 473, 586, 691–694, 707, 715, 751, 820; CIC 149, 188 oraz 1380).

Synagoga

— (gr. „zgromadzenie ludzi lub rzeczy”). Żydowska szkoła i miejsce kultu. Hebrajskim odpowiednikiem jest wyraz knesset, którym się obecnie oznacza parlament Izraela. Św. Łukasz pierwszą mowę Jezusa umieszcza w synagodze w Nazarecie (Lk 4, 16–30), czytamy także o innych pobytach Jezusa w synagogach (Mt 9, 35; Mk 1, 39; Lk4,44; 13, 10; J 6, 59). Św. Paweł i inni wcześni chrześcijanie w synagogach prowadzili dialogi i rozprawiali z Żydami (zob. Dz 13, 14–43; 17, 1–2. 10–12). Synagogi, które się pojawiły po raz pierwszy w wieku VI przed Chrystusem, były przez wiele stuleci ośrodkami żydowskiego kultu i nauczania. Wśród Żydów współczesnych reformowani mówią o „świątyniach”, prawowierni – o szkołach.

SYNAJ

— góra. Nie można określiċ dokładnego położenia góry Synaj, ale na ogół przyjmuje się, że chodzi o górę zwaną obecnie Dżebel Musa (2244 m), położoną na południu Półwyspu Synajskiego. Na górze Synaj Bóg objawił się Mojżeszowi, dał mu Dziesięċ Przykazań, zawarł z ludem izraelskim przymierze. Tu, pod górą Synaj, plemiona izraelskie stały się jednym narodem i zaczęły pojmowaċ siebie jako „lud Boży” (Wj 19,16–25).

Synaksarion

— (gr. „księga zgromadzenia”). Krótkie opowiadanie o życiu świętego albo nauka o znaczeniu poszczególnego święta, czytane w Kościele bizantyńskim „o brzasku”, czyli podczas porannej Liturgii Godzin.

Synaksis

— (gr. „zgromadzenie”). Zgromadzenie wiernych w celu sprawowania Liturgii Słowa, Eucharystii albo jakichkolwiek innych funkcji religijnych. W praktyce wyraz ten oznacza dokładnie to samo, co wyraz „synagoga” (gr. „zgromadzenie”); możliwe, że pierwotnie posługiwali się nim chrześcijanie, żeby swój własny kult odróżniċ od kultu żydowskiego.

Synergizm

— (gr. „współdziałanie”). Nauka Kościoła wschodniego o tym, że Bóg i ludzie współpracują ze sobą w łasce i wolności. Naukę tę czasami odrzucano jako semipelagiańską, uważano bowiem, że pomniejsza ona nadrzędną rolę Boga w całym procesie zbawienia człowieka – od pierwszego kroku ku nawróceniu aż po ostateczne wytrwanie w dobrem. To krytyczne stanowisko jednak fałszywie zakłada, że Bóg i ludzie to walczące ze sobą strony, a nie uznaje, że to przecież łaska Boża uzdalnia ludzi do żalu i wydaje w nich owoce nawrócenia w wolności. Podobna do synergizmu nauka luteranina Filipa Melanchtona (1497–1560) spotkała się z podobnym (nieuzasadnionym) krytycznym spojrzeniem.

Synkretyzm

— (gr. „związek dwóch miast kreteńskich przeciw trzeciemu”). Próba pogodzenia, a nawet wymieszania różnych – często niemożliwych do połączenia – zasad i praktyk. Synkretyzm – często powierzchowny i przemijający – może zachodziċ między religiami, filozofiami, a także wewnątrz samego chrześcijaństwa. Pierwszym człowiekiem, który na szeroką skalę próbował doprowadziċ do synkretyzmu ekumenicznego, był Georg Callixtus (1586–1656), teolog protestancki dążący do pogodzenia luteranów, kalwinów i katolików; opierał się on na Piśmie Świętym, wierze pierwszych pięciu stuleci chrześcijaństwa i apostolskim wyznaniu wiary.

Synod Quinisextum

— Synod zwołany przez Justyniana II (cesarz 685–711), który odbył się w roku 691/692 w Konstantynopolu, w trullusie (gr. „sala z kopułą”) pałacu cesarskiego i stąd nazywany czasami „Synodem Trullańskim”. Miał się on zająċ niektórymi sprawami kanonicznymi, co do których piąty i szósty sobór powszechny, czyli Sobór Konstantynopolitański II (553) i III (680–681) nie uchwaliły żadnych kroków dyscyplinarnych. Z tego powodu właśnie synod ten zwie się quinisextum (łac. „piąto–szósty”). Zagadnienia prawne dotyczyły przeszkód małżeńskich, wieku święceń kapłańskich, małżeństw duchowieństwa i ubrań duchownych. Zakazano przedstawiania Jezusa pod postacią baranka, uważano bowiem, że jest to odchylenie monofizyckie. Była to również zapowiedźnadchodzącego obrazoburstwa. Z punktu widzenia wschodniego prawa kanonicznego synod ten jest jednym z najważniejszych, mimo że spotkał się ze sprzeciwem także na Wschodzie, a jego postanowienia, ze względu na antyłacińskie nastawienie, nigdy nie zostały w pełni zatwierdzone w Rzymie. Tylko Hadrian I (papież w latach 772–795) dał jego kanonom pewną aprobatę, kiedy mu je błędnie przekazano jako kanony Soboru Konstantynopolitańskiego III.

Synod w Sardyce

— (ok. 343). Synod, który obradował w Sardyce (dzisiaj Sofia, stolica Bułgarii), a zwołany został przez cesarza wschodniego, Konstancjusza II (324–361), i jego brata, cesarza zachodniego Konstansa (ok. 323–350), by zaradziċ rozłamowi między Wschodem i Zachodem, który powstał wskutek arianizmu i kwestii prawowierności św. Atanazego z Aleksandrii (ok. 296–373). Po przybyciu na miejsce większośċ biskupów wschodnich pod pretekstem świętowania zwycięstwa cesarza Konstancjusza przeniosła się do pobliskiego Filippopolis (dzisiaj: Płowdiw w Bułgarii). Przedstawiciele Zachodu pod przewodnictwem Rozjusza z Kordoby stwierdzili prawowiernośċ Atanazego, a nawet Marcelego w Ancyry (obecnie: Ankara w Turcji), który zmarł ok. roku 374. Synod ten jest ważny także dlatego, że ogłosił kilka kanonów dyscyplinarnych, które dopuszczały odwołanie się do papieża (zob. DH 133–136).

SYROFENICJANKA

— kobieta fenicka z rzymskiej prowincji Syrii, zwana też kobietą kananejską. Jej córkę uwolnił od złego ducha Jezus, gdy przebywał w okolicach Tyru i Sydonu (Mt 15,22; Mk 7,26).

Syryjski Kościół prawosławny

— Jest to nazwa Kościoła, któremu pomocy organizacyjnej udzielił Sewer (zm. 538), patriarcha antiocheński i teolog, ale przeciwnik Soboru Chalcedońskiego. Kościół ten – polemicznie nazwany „monofizyckim”, ponieważ sprzeciwiał się sformułowaniu soboru o dwóch naturach w Chrystusie (raczej niż samym dwom naturom) – tak naprawdę zwie się Kościołem „jakobitów” od imienia Jakuba Baradeusza (ok. 500–578). Pod naciskiem cesarzowej Teodory wyświęcony na biskupa Edessy w 542 r., Jakub wędrował po świecie, głosząc Ewangelię i udzielając święceń biskupom. Żeby uniknąċ pochwycenia, ubierał się w łachmany; stąd właśnie jego przezwisko „Baradeusz” (syr. „człowiek w zniszczonym ubraniu”). Z nazwą „jakobici” spotykamy się po raz pierwszy na Soborze Nicejskim II (787), ale oni sami nazywają się Syryjskim Kościołem Prawosławnym. Ich przywódca rezyduje w Damaszku i nosi tytuł: syryjski prawosławny patriarcha Antiochii i całego Wschodu. Liturgia tego Kościoła, jedna z siedmiu znaczniejszych zachowanych w obrządku wschodnim, zwie się „zachodniosyryjską” (albo „antiocheńską”). Obrządek zachodniosyryjski jest niezwykle bogaty. Ma on przynajmniej siedemdziesiąt anafor eucharystycznych i wiele tekstów zmiennych dla innych obrzędów. Główną Liturgią Eucharystyczną jest liturgia św. Jakuba, która może sięgaċ czasów apostolskich. Zazwyczaj liturgię sprawuje się w językach narodowych: na Środkowym Wschodzie w języku arabskim, w Indiach – w języku malajalamskim, a w Stanach Zjednoczonych – w języku angielskim.

Szabat

— (hebr. „odpoczynek”). Sobota – ostatni dzień tygodnia, kiedy to należy oddaċ cześċ Bogu i powstrzymaċ się od pracy (Wj 20,10; 31, 1317). W dniu tym wspomina się fakt, że Bóg „odpoczął” po dokonaniu dzieła stworzenia (Rdz 2, 2–3; Wj 20, 11; 31, 17) i że Naród Wybrany został wyzwolony z Egiptu (Pwt 5, 15). Chrystus, występując przeciw zachowywaniu szabatu, które się stało ściśle legalistyczne (Mt 12, 9–14; Mk 2, 23–28; Łk 13, 10–17), wywołał sprzeciw, ponieważ głosił, że „Syn Człowieczy jest Panem także szabatu" (Mk 2, 28; zob. J 5, 2–18). Adwentyści Dnia Siódmego świętują sobotę jako swój dzień święty, podobnie jak to czyni Kościół etiopski (niechalcedoński).

SZAFAN

— (zob. też Jozjasz) – sekretarz i pisarz króla Jozjasza, któremu doniósł o odnalezieniu księgi Prawa w świątyni (2 Krl 22,3–14).

Szafarz

— Człowiek upoważniony do wykonywania funkcji duchownych w Kościele. Odpowiadającego mu terminu łacińskiego minister, którym się posługiwano we wspólnotach nie mających biskupa, używa się coraz częściej w Kościele katolickim. „Szafarzami Bożych tajemnic” Kodeks Prawa Kanonicznego nazywa duchownych mających święcenia wyższe, które ich uprawniają do udzielania sakramentów świętych (CIC 276; CCEO 369). Szafarze słowa (=ministri verbi; zob. Dz 6, 4; Kol 1, 23) oddają się głoszeniu Ewangelii, za co nie tylko papież i biskupi są odpowiedzialni (CIC 756), ale także kapłani, diakoni i inni, którym powierzono przepowiadanie i nauczanie (CIC 757–761; CCEO 608). Zwyczajnymi szafarzami Komunii św. są biskupi, kapłani i diakoni; nadzwyczajnymi szafarzami Komunii św. są ci ludzie świeccy, którym to zostało zlecone (CIC 910). W razie konieczności człowiek świecki może zostaċ uprawniony do udzielania chrztu, rozdawania Komunii św., głoszenia kazań i przewodniczenia Liturgii Słowa (CIC 920).

SZALEM

— albo Salem – słowa hebrajskie, które znaczą: pokój. Tak brzmiała też dawna nazwa Jerozolimy – miasta pokoju (Rdz 14,18; Hbr 7, 1 –2).

SZAMGAR

— sędzia izraelski, który ościeniem na woły zabił sześciuset Filistynów (Sdz 3,31; 5,6).

Szekina

— (hebr. „mieszkanie, miejsce zamieszkania”). Pełna chwały obecnośċ Boga wśród nas. Stary Testament, chociaż nie używa tego wyrazu, pozwala go odnieśċ do namiotu spotkania na pustyni, gdzie się ukazała chwała Boża (Wj 33, 7–11; Lb 11, 16–25; 12, 1–10). W Talmudzie wyraz ten może byċ pełnym czci omówieniem zamiast imienia Boga. Czwarta Ewangelia używa pojęcia szekina, kiedy mówi o Wcieleniu Słowa, które „zamieszkało między nami”, a my „oglądaliśmy Jego chwałę” (J 1, 14).

Szema

— (hebr. „słuchaj”). Pierwsze słowo modlitwy, która w swojej pełnej postaci została utworzona z tekstów Pisma Świętego (Pwt 6, 4–9; 11, 13–21; Lb 15, 37–41), zaś w postaci krótszej wygląda w następujący sposób: „Słuchaj, Izraelu! Pan jest naszym Bogiem – Panem jedynym. Będziesz miłował Pana, Boga Twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił” (Pwt 6, 4–5). Chrystus przytoczył początek tej modlitwy, kiedy odpowiadał na pytanie uczonego w Piśmie o to, które jest największe przykazanie (Mk 12, 28–30). W pobożności żydowskiej Szema zajmuje pierwsze miejsce, podobnie jak Modlitwa Pańska w pobożności chrześcijańskiej. Zob. miłośċ 2, modlitwa.

SZESZONK

— lub Sziszak – król egipski, który w 927 r. przed Chr. z tysiącem dwustu rydwanami i sześċdziesięciu tysiącami jeźdźców napadł na Palestynę, zajął Jerozolimę, zabrał kosztowności ze świątyni i pałacu królewskiego (1 Krl 14,25–28; 2 Krn 12,2.9).

SZIBBOLET

— słowo hebrajskie, które znaczy: kłos. Gdy Jefte pokonał Efraimitów i odciął im drogę do brodów Jordanu, jego wojownicy, Gileadczycy, wszystkim, którzy starali się przejśċ rzekę, kazali powiedzieċ „szibbolet”. Jeśli słowo to ktoś wymawiał „sibbolet”, a więc błędnie wymawiał pierwszą zgłoskę, rozpoznawano go jako Efraimitę i jako wroga skazywano na śmierċ (Sdz 12,5–6).

SZILO

— miasto w ziemi pokolenia Efraima, położone około 20 km na północ od Betel. W czasach sędziów znajdowało się w nim sanktuarium, w którym przechowywano Arkę Przymierza. Rodzice Samuela co roku udawali się do Szilo, aby oddaċ pokłon i złożyċ ofiarę Bogu (Sdz 21,19; 1 Sm 1,3).

SZINEAR

— W kraju Szinear „mieszkańcy całej ziemi" podjęli się budowy wieży Babel. W późniejszych tekstach, np. w Księdze Daniela, nazwa Babilonii; w innych tekstach zapewne nazwa krainy leżącej między Eufratem a Tygrysem, zwanej po grecku Mezopotamią (Rdz 11,2; Iz 11,11; Dn 1,2).

SZITTIM

— ostatnie miejsce postoju Izraelitów przed wejściem do Ziemi Obiecanej. Z Szittim wysłał Jozue dwóch wywiadowców, by zbadali całą okolicę Jerycha. Szittim było położone w Moabie, na wschód od Jordanu, i słynęło z drzew akacjowych, z których wykonana była Arka Przymierza; Szittim znaczy po prostu: akacje (Wj 25,10; Lb 25, 1; Joz 2,l).

Szkoła frankfurcka

— Grupa uczonych związanych z uniwersytetem we Frankfurcie nad Menem, których krytyczne spojrzenie naukowe odkryło różne powiązania między naszym sposobem rozumienia, spodziewaną korzyścią i stworzenie rozumniejszego społeczeństwa przez uwolnienie poznania od władzy i manipulacji. Wśród wybitnych członków tej szkoły (która wywarła poważny wpływ na współczesną teologię) znajdują się: Theodor Adomo (1903–1969), Jurgen Habermas (ur. 1929), Max Horkheimer (1895–1973) i Herbert Marcuse (1888–1979).

Szkoła historyczno–religijna

— Grupa uczonych, w większości niemieckich, wśród których znajdowali się Wilhelm Bousset (1865–1920), Hermann Gunkel (1862–1932) i Richard Reitzenstein (1861–1931). Interpretując judaizm i chrześcijaństwo oraz ich pochodzenie, dowodzili oni wielu paralelnych zjawisk i źródeł w innych przekazach religijnych na Bliskim Wschodzie.

Szkoły teologiczne

— Różne grupy teologów, którzy badają i systematycznie przedstawiają dane Pisma Świętego i Tradycji w charakterystyczny dla siebie sposób. Ich metody i kryteria są uzależnione od miejsca prowadzenia wykładów (np. od uniwersytetu, klasztoru lub seminarium duchownego), od ich słuchaczy (np. seminarzyści, szeroka publicznośċ lub cały Kościół) i od upodobań filozoficznych (np. od arystotelizmu, egzystencjalizmu, platonizmu). W Średniowieczu wielkie szkoły teologiczne (augustynianizm, szkoła dominikańska, szkoła franciszkańska) były przeważnie powiązane z takimi nowymi uczelniami, jak uniwersytety w Bolonii, Cambridge, Kolonii, Krakowie, Neapolu, Oksfordzie i Paryżu i z takimi wielkimi mistrzami, jak franciszkanin, św. Bonawentura (1221–1274), dominikanie: św. Albert Wielki (1200–1280) i św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225–1274), a trochę później franciszkanie: bł. Duns Szkot (ok. 1265–1308) oraz William Ockham(ok. 1285–ok. 1347). W wieku XIX i XX szkoły teologiczne powiązały się podobnie z konkretnymi instytucjami (np. uniwersytety w Tybindze, w Chicago, Uniwersytet Gregoriański w Rzymie) lub z takimi postaciami, jak: Karl Barth ( 1886–1968), Hans Urs von Balthasar (1905–1988), Karl Rahner (1904–1984), Bernard Lonergan (1904–1984), Pauł Tillich (1886–1965).

SZYMON

— imię dziewięciu różnych postaci, o których wspomina Nowy Testament: Szymon Piotr, pierwszy spośród uczniów Jezusa; Szymon Kananejczyk, czyli Gorliwy; Szymon nazwany bratem Jezusa; Szymon Trędowaty; Szymon z Cyreny; Szymon, faryzeusz; Szymon Iskariota, ojciec Judasza; Szymon Mag; Szymon, garbarz z Jafy (Mt 4,18; 10,4; 13,55; 26,6; 27,32; Łk 7,40; J 6,71; Dz 8,9; 9,43).

SZYMON MAG

— religijny przywódca miasta Samarii. Gdy mieszkańcy Samarii uwierzyli słowom Filipa o królestwie Bożym i o Jezusie Chrystusie i przyjęli chrzest, uwierzył również Szymon; on także przyjął chrzest, „towarzyszył wszędzie Filipowi i zdumiewał się bardzo na widok dokonywanych cudów i znaków”. Później przybyli do Samarii Piotr i Jan, którzy wszystkim ochrzczonym udzielali Ducha Świętego przez nakładanie rąk. Szymon przyszedł wówczas do apostołów i za pieniądze chciał od nich otrzymaċ władzę udzielania Ducha Świętego. Piotr skarcił go bardzo surowo za samą tę myśl i zamiar nabycia darów Bożych za pieniądze. Szymon zwrócił się wówczas z prośbą do apostołów o wstawiennictwo za nim do Boga, by nie spotkało go za karę żadne nieszczęście. Dalsze dzieje Szymona Maga, nie opisane w Nowym Testamencie, świadczą jednak, że nigdy w pełni nie zrozumiał wiary chrześcijańskiej i stał się z tego powodu jednym z pierwszych heretyków (Dz 8,9–24).

Świadkowie Jehowy

— Sekta, którą założył w Stanach Zjednoczonych Charles Taze Russell (1852–1916), a która pierwotnie nosiła nazwę „Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego”. Russel utrzymywał, że wkrótce nastąpi drugie przyjście Chrystusa, a swoje poglądy głosił w „Strażnicy”. Jego zwolennicy, nastawieni wrogo do głównych Kościołów, a wywrotowe wobec władzy cywilnej, często popadali w konflikt z prawem; bronił ich Joseph Franklin Rutherford (1869–1941). Stał się on drugim przywódcą tej sekty, która przybrała nazwę „ Świadków Jehowy”. Stali się oni mniej agresywni w sposobie działalności misyjnej, ale nadal interpretują Pismo Święte i dzieje świata w sposób osobliwy.

ŚWIĘTO NAMIOTÓW

— (Kuczek) – jedno z trzech wielkich dorocznych świąt żydowskich. Obchodzono je przez siedem dni mniej więcej na początku października, po żniwach. Budowano małe szałasy (kuczki) z liści i gałęzi, w których mieszkano w tym świątecznym czasie. Święto to bowiem miało przypominaċ Żydom wędrówkę przez pustynię, a więc czas, gdy mieszkali w szałasach (Kpł 23,39–43).

Święto Przaśników

— Przaśniki (po grecku azymoi = bez kwasu) to cienkie, niekwaszone pieczone placki (por. Rdz 19, 3), które Żydzi jedli podczas siedmiodniowego święta będącego wspomnieniem ich wyjścia z Egiptu (Wj 12,15; 23, 15; 34, 18). Z powodu fermentacji kwaszony chleb nabrał znaczenia zepsucia (Mt 16, 6; 1 Kor 5, 7). Ponieważ Ewangelie synoptyczne opowiadają, że Ostatnia Wieczerza odbyła się w pierwszy dzień święta Przaśników (Mt 26, 17; Mk 14, 12; Łk 22, 7), we Mszy świętej w obrządku łacińskim używa się chleba niekwaszonego. Większośċ Kościołów wschodnich jednak idzie za św. Janem, według którego Ostatnia Wieczerza i ukrzyżowanie nastąpiły zanim się zaczęło święto Przaśników (J 13, l; 18, 28; 19, 14). Ta różnica była jednym z pretekstów do schizmy między Wschodem a Zachodem w roku 1054. Arcybiskup Leon z Abhrydy oskarżył katolików rzymskich o to, że są azymitami, czyli że używają do konsekracji chleba niekwaszonego, a znowu chrześcijanie wschodni otrzymali przezwisko prozemitów, czyli takich, którzy do konsekracji używaj ą chleba kwaszonego. Sobór Florencki (1439) nauczał, że zarówno chleba przaśnego jak kwaszonego można używaċ podczas sprawowania Eucharystii (zob. DH 1303; ND 1508). Wszyscy chrześcijanie wschodni – oprócz Ormian i maronitów – używają do konsekracji chleba kwaszonego.



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź