Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

MOAB

— żyzna wyżyna, położona na wschód od Morza Martwego i poprzecinana głębokimi wąwozami. Moabici byli wojowniczym ludem, który często napadał na Izrael (2 Sm 8,2).

Modalizm

— (łac. „sposób, kształt”). Herezja, która tak mocno podkreślała jedynośċ Boga, że aż twierdziła, że „Ojciec”, „Syn” i „Duch Święty” są tylko rozróżnieniami dokonywanymi przez umysł ludzki i nie są odrębnymi osobami. Byłyby to tylko trzy przejawy albo trzy sposoby objawiania się i oddziaływania jednego i tego samego Boga w dziele stworzenia i odkupienia. Herezję tę w Azji Mniejszej zapoczątkował Noetos (ok. 200), a na Zachodzie ją upowszechnili: Prakseasz (ok. 200), Sabeliusz (początek trzeciego stulecia), Fotinus (IV w.), a także w pewnym stopniu Marceli z Ancyry (zm. ok. 374) (zob. DH 151, 284; ND 13).

Modernizm

— (łac. „nowoczesny”). Ogólny termin, a oznaczający dośċ rozpowszechniony ruch w teologii katolickiej, który pod koniec XIX i na początku XX wieku powstał w Anglii, Francji i we Włoszech, a także w pewnym stopniu w Niemczech. Główni jego przedstawiciele to: Alfred Loisy (1857–1940), George Tyrrel (18611905), a może także baron Friedrich von Hugel (1852–1925). Moderniści popierali nowoczesną krytykę biblijną, przyjmowali historyczny rozwój chrześcijaństwa, ostro się sprzeciwiali neoscholastyce i byli całkowicie nastawieni na postęp w nauce i filozofii. Czasami schodzili na błędne drogi, na przykład przeceniali wartośċ przeżycia religijnego i obniżali wagę powszechnie przyjmowanych prawd wiary. W roku 1907 dekretem Lamentabili i encykliką Pascendi Stolica Święta potępiła modernizm w sposób, któremu zabrakło przemyślanych rozróżnień. Owocem tego była wkrótce kampania skierowana przeciw tym, których podejrzewano o skłonności modernistyczne. Pius XII (w sprawie krytyki biblijnej). Sobór Watykański II i późniejsze prądy w nauce Kościoła i teologii usprawiedliwiły niektóre, ale nie wszystkie, pojęcia i poglądy modernistów.

Molinizm

— Doktryna rozwinięta przez hiszpańskiego jezuitę, Ludwika Molinę (1 535–1600) o stosunku zachodzącym między wolną wolą, a łaską. Bóg daje łaskę, tak porządkuje okoliczności, żeby wydała ona właściwy owoc i przewiduje nasze przyszłe postępowanie. Ponieważ jednak to przewidywanie „zależy” od naszych wolnych decyzji, Molina je nazywa scientia condicionata (łac „wiedza uwarunkowana”) albo scientia media (łac. „wiedza pośrednia”): wiedza zależna od przyszłych ludzkich decyzji i czynności. Temu systemowi sprzeciwili się dominikanie, szczególnie Dominik Banez (1528–1604). Banez podkreślał nadrzędną wolnośċ Boga i mówił o Bożym współdziałaniu z ludzkimi czynnościami jako o praemotio physica (łac. „uprzednie fizyczne poruszenie”); pojęcie to – jak się wydaje – nie oddaje pełnej sprawiedliwości ludzkiej wolnej woli. W latach 1598–1607 działała w Rzymie komisja De auxiliis, ale nie znalazła ona drogi wyjścia. Skończyło się na tym, że komisja zakazała jezuitom piętnowania dominikanów jako „kalwinów”, a dominikanom znowu nazywania jezuitów „pelagianami” (zob. DH 1997, 2008). Ta dyskusja dowodzi, że najgłębsze zagadnienia teologiczne nie znajdują ostatecznej zadowalającej odpowiedzi. Tajemnica Boża ma pierwsze i ostatnie Słowo.

MOLOCH

— (zob. też Dolina Hinnom) – kananejski i fenicki bożek, któremu oddawali cześċ Ammonici. Przez długi czas czczono go też w Izraelu i prorocy musieli wciąż walczyċ z jego kultem. W dolinie Hinnom składano bożkowi Molochowi ofiary z dzieci (Kpł 18,21; Jr 7,30–31).

Monarchianie

— (gr. „jedna zasada, władza”). Wyraz wymyślony przez Tertuliana (ok. 160 – ok. 220) na określenie herezji, która tak mocno podkreślała jedynośċ Boga, że odrzucała istnienie prawdziwego Syna Bożego jako odrębnej Osoby. Niektórzy monarchianie utrzymywali, że Jezus tylko w tym znaczeniu był Bogiem, że Boża dynamis (gr. „moc”) zstąpiła na niego i Go przysposobiła. Monarchianie o nastawieniu modalistycznym sprowadzali Trójcę Przenajświętszą do różnych sposobów objawiania się Boga i Jego działania.

Monizm

— (gr. „jeden”). Termin ukuty przez Chrystiana Wolffa (1679–1754) na oznaczenie prób wyjaśniania rzeczywistości przez wykluczenie różnorodności i zróżnicowań (np. między ciałem a duszą albo między światem stworzonym a niewidzialnym Bogiem) i przez sprowadzenie wszystkiego do jednej tylko zasady. W ten sposób solipsyzm przyjmuje istnienie tylko podmiotu poznającego i odrzuca idee, doznania oraz istnienie innych podmiotów. W innym wypadku odmawia się istnienia różnicy między umysłem a materią i twierdzi się, że albo wszystko jest wytworem umysłu (idealizm), albo materii (materializm). Panteizm nie przyjmuje istotnej różnicy między Bogiem, a światem stworzonym. Filozofowie greccy przed Sokratesem starali się wyjaśniċ rzeczywistośċ przez jedną pierwotną zasadę, np. Tales z Miletu (640–546 przed Chr.) uważał, że woda jest pierwotnym tworzywem wszechświata. Monistami byli: Plotyn (ok. 205–270), Benedykt Spinoza (1632–1677) i przedstawiciele idealizmu filozoficznego, np. Johann Gottiieb Fichte (1762–1814), którzy wszystko sprowadzali do własnego ,Ja”. Zarówno Stary Testament (zob. Rdz 1–3; Hi 38, 1–40, 5), jak i Nowy (zob. J 1, 18; Rz 11, 33–35) wskazują na istnienie zasadniczej różnicy między Bogiem a stworzeniami. Nauka katolicka kładła nacisk na ten podstawowy dualizm (zob. DH 3022–3023; ND 329–330); podobne znaczenie ma protestanckie twierdzenie: Deus totaliter aliter (łac. „Bóg jest kimś zupełnie innym”) i prawosławna teologia „apofatyczna” (gr. teologia negatywna).

Monoenergizm

— (gr. Jedno działanie”). Powstała w VII wieku próba pogodzenia „monofizytów” z nauką przyj etą przez Sobór Chalcedoński (451) i rozwiniętą przez Sobór Konstantynopolitański II (553). Zgodnie z ugodową formułą monoenergizmu, przedstawioną w roku 633 przez patriarchę Cyrusa z Aleksandrii i popartą przez patriarchę Sergiusza z Konstantynopola, w Jezusie Chrystusie istnieje tylko jeden sposób działania, mianowicie Boska energia. Wskutek sprzeciwu mnicha, św. Sofroniusza (ok. 560–638), który w roku 634 został patriarchą Jerozolimy, monoenergizm został zarzucony.

Monofizytyzm

— (gr. Jedna natura”). Poglądy heretyckie przypisywane tym, którzy odmówili przyjęcia nauki Soboru Chalcedońskiego (451), że w Chrystusie są „dwie natury w jednej Osobie” (DH 300–303; ND 613–616) i oderwali się od patriarchatów konstantynopolitańskiego i rzymskiego. Żadna ze stron jednak nie broniła czystego monofizytyzmu, mianowicie że wcielenie oznaczało albo zlanie się bóstwa i człowieczeństwa w trzecią „naturę”, albo wchłonięcie ludzkiej natury Chrystusa przez Jego naturę Boską w taki sposób, jak ocean wchłania kroplę wody. Wydaje się, że różnica zdań odnośnie Soboru Chalcedońskiego była częściowo terminologiczna. Spośród odszczepieńców Tymoteusz Aerulus (zm. 477) został „monofizyckim” patriarchą Aleksandrii, a Piotr Folusznik (zm. 488) patriarchą Antiochii. Kościoły „monofizyckie” zostały ostatecznie zorganizowane przez Sewera z Antiochii (ok. 465–538), złożonego z urzędu patriarchy antiocheńskiego w roku 518. Obecnie Kościoły „monofizyckie” nazywa się powszechnie orientalnymi Kościołami prawosławnymi.

Monoteizm

— (gr. „jednobóstwo”). Wiara w jednego (i tylko jednego), osobowego, wszechmocnego, wszechwiedzącego i miłującego bez granic Boga, który jest Stwórcą i Panem wszystkich ludzi i wszystkich rzeczy, a mimo to istnieje odrębnie od wszechświata i poza nim. Izraelici pierwotnie oddawali cześċ tylko jednemu Bogu, a więc praktykowali tylko „monolatrię” (gr. „oddawanie czci jednemu Bogu”), co nie oznaczało, że odrzucali istnienie (niższej rangi) bóstw pogańskich. Jednak mniej więcej w szóstym wieku przed Chrystusem monoteizm Izraela pociągnął za sobą wyraźne odrzucenie istnienia jakichkolwiek innych bogów (Iz 43, 10–13; 44, 8). Objawiona w Nowym Testamencie prawda, że istnieje tylko jeden Bóg w Trzech Osobach, nie sprzeciwia się autentycznemu monoteizmowi. Judaizm jednak oraz islam odrzucają wiarę w Trójcę Przenajświętszą jako niemożliwą do pogodzenia z ich wiarą monoteistyczną. Niektórzy przedstawiciele religii porównawczych próbowali dowieśċ albo tego, że monoteizm się rozwinął z wcześniejszego politeizmu (gr. „wielobóstwo”), albo że pierwotny czysty monoteizm często przeradzał się w późniejszy politeizm. Aktualny rozwój wielu religii nie wydaje się jednak wyraźnie sprzyjaċ którejkolwiek z tych klasycznych teorii.

Monoteletyzm

— (gr. „jedna wola”). Herezja głosząca, że Chrystusowi, mimo że miał ludzką naturę, brakowało ludzkiej woli i że miał On tylko jedną (boską) wolę. Odkąd Sobór Chalcedoński (451) zaczął nauczaċ, że w Chrystusie jest jedna Osoba, ale dwie natury, czyniono wiele wysiłków, by pogodziċ z Kościołem monofizytów, którzy kładli nacisk na jednośċ Chrystusa. Kiedy ugodowa próba wprowadzenia dwóch natur, ale tylko jednego sposobu działania (monoenergizm) nie zdała egzaminu, Sergiusz z Konstantynopola (patriarcha w latach 610–638) zachęcił Honoriusza I (papieża w latach 625–638) do wygłoszenia nieszczęśliwego sformułowania o „dwóch naturach, ale tylko jednej woli” w Chrystusie; sformułowanie, za które później Honoriusz został zganiony (DH 487–488,496–498). Ekthesis, czyli ogłoszone w roku 638 przez cesarza Herakliusza wyznanie wiary, oparte było na formule uznającej tylko jedną (boską) wolę w Chrystusie. Synody, które się odbyły w latach 638 i 639 w Konstantynopolu, poparły tę formułę, ale Synod Laterański, który się odbył w roku 649 pod przewodnictwem papieża Marcina I i w obecności św. Maksyma Wyznawcy, potępił ją jako sprzeczną z pełnym człowieczeństwem Chrystusa. W oparciu o zasadę jedna wola/jedna natura, szósty sobór powszechny, czyli Konstantynopolitański III (680–681), ogłosił uroczyście orzeczenie, że w Chrystusie są nie tylko dwie natury, ale także dwie wole, które jednak działają w pełnej zgodzie w jednej Osobie (zob. DH 550–554; ND 635–637).

Montaniści

— Pełen entuzjazmu ruch odnowy zapoczątkowany przez Montana, nawróconego kapłana pogańskiego, w drugim wieku we Frygii (obecnie Turcja), który miał wielu zwolenników, nawet Tertuliana (ok. 160 – ok. 220). Montanus przepowiadał koniec świata, a znaków tego końca dopatrywał się w działalności ekstatycznych proroków i prorokiń (takich jak związane z nim Pryscylla i Maksymilla). Ruch ten odznaczał się ascetycznymi wymaganiami, zakazywał zawierania ponownego związku małżeńskiego po śmierci jednego ze współmałżonków i nakładał surowe przepisy postne. Montanus skończył na tym, że samego siebie zaczął uważaċ za wcielenie Ducha Świętego. Pogarda dla struktur organizacyjnych, wyrażona w swobodzie udzielania sakramentów, doprowadziła do tego, że ruch ten został przez Kościół potępiony (zob. DH 211, 478).

MORIA

— Abraham miał złożyċ Bogu w ofierze swego syna Izaaka na pagórku w kraju Moria. Później nazwą tą określa się wzgórze, na którym zbudowano świątynię jerozolimską (Rdz 22,2; 2 Krn 3,1).

Mormoni

— Jest to „Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dnia Dzisiejszego” założony w roku 1830 w stanie Nowy Jork przez Josepha Smitha (1805–1844). Księga Mormona, którą Smith – jak twierdził – odkrył przez objawienie, opowiada o proroku Mormonie i o żydowskich uchodźcach w okresie od powstania wieży Babel aż po założenie mormonów w Stanach Zjednoczonych. Objawienie, jakie przeżył on w roku 1843, doprowadziło Smitha do opowiedzenia się za wielożeństwem. Kiedy został zamordowany, Brigham Young (1801–1877) osiedlił zwolenników sekty na pustyni w stanie Utah, gdzie zbudowali oni miasto Salt Lakę City. Mormoni oczekują, że Chrystus powróci i że na ziemi założy królestwo dla swoich świętych.

Motu proprio

— (łac. „z własnej woli, spontanicznie”). Osobisty list napisany przez papieża do całego Kościoła, do Kościoła miejscowego albo do jakiejś szczególnej grupy wiernych. Po utworzeniu komisji, której zadaniem było przygotowanie Soboru Watykańskiego II, Jan XXIII wysłał takie motu proprio (AAS 52 [1962] 433437). Jeżeli konferencja episkopatu chce wprowadziċ jakieś prawo obowiązujące na jej terytorium, musi uzyskaċ specjalne upoważnienie od Stolicy Świętej, chyba że papież go udziela motu proprio.

MYRA

— miasto portowe w Licji, położone na południowo–zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. W Myrze setnik eskortujący Pawła do Rzymu znalazł okręt, który płynął z ładunkiem zboża do Italii (Dz 27,5).



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź