Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Chrzest

— (ogólnosłowiańskie „chrzciċ” = „znaczyċ krzyżem”; gr. „baptisma” = „zanurzenie”). Podstawowy sakrament „odrodzenia”, który sprawia, że człowiek ochrzczony staje się członkiem Kościoła, a przez to jest zdolny do przyjęcia innych sakramentów. Ochrzczeni po obmyciu wodą i uświęceniu przez Ducha Świętego (J 3, 5; Mt 28, 19), pełni wiary i żalu, zostają oczyszczeni z grzechów, uczestniczą w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa i rozpoczynają w Nim nowe życie (Rz 6,3–11). W pierwszych wiekach, po chrzcie zazwyczaj natychmiast udzielano sakramentu bierzmowania i Komunii św.; ta praktyka do dzisiaj się utrzymała w Kościele prawosławnym, a w Kościele łacińskim jest obecnie ogólnie obowiązująca w przypadku dorosłych. Chrzest jest niezbędnym warunkiem zbawienia, ale może byċ zastąpiony przez chrzest krwi (męczeństwo) albo przez chrzest pragnienia (wprost lub nie wprost sformułowane pragnienie przyjęcia chrztu; DH 1524; ND 1928).


Chrzest dzieci

— Chodzi o chrzest niemowląt urodzonych w rodzinach chrześcijańskich. Nowy Testament pośrednio wskazuje na praktykę chrztu niemowląt, kiedy opowiada, że całe rodziny przyjmowały wiarę i sakrament chrztu (zob. Dz 10, 1–48; 16, 15, 33; 1 Kor 1, 16). W III wieku św. Cyprian (zm. 258) i Orygenes (ok. 185 – ok. 254) wyraźnie mówią o chrzcie niemowląt, a Tertulian (ok. 160 – ok. 220) występuje przeciw tej praktyce. Wygląda na to, że na początku V stulecia praktyka chrztu niemowląt była szeroko znana, a może nawet powszechna. Po powstaniu reformacji najpierw anabaptyści, później baptyści – a także inne ugrupowania – zakazali chrztu niemowląt, który ich zdaniem kłócił się z zasadą osobistego świadomego opowiedzenia się po stronie Chrystusa, czego domagali się od każdego przyjmującego chrzest. Ponieważ jednak każdy człowiek jest powołany do zbawienia wiecznego. Kościół twierdzi, że ma prawo i obowiązek udzielaċ chrztu dzieciom chrześcijan (zob. DH 2552–2562 oraz 3296) pod warunkiem, że przynajmniej jedno z rodziców wyraża na to zgodę i jest nadzieja, iż dziecko zostanie wychowane po chrześcijańsku (zob. CIC 867–868). Chrzest dzieci można odłożyċ, jeżeli dzięki temu można przygotowaċ rodziców do lepszego pełnienia ich chrześcijańskich obowiązków. W prawosławnych Kościołach wschodnich dzieciom zaraz po chrzcie udziela się bierzmowania i Komunii św.; w katolickich Kościołach wschodnich dąży się do przywrócenia tej praktyki. Nowy katolicki obrzęd chrztu dorosłych stosuje tę praktykę, dzieci jednak otrzymują tylko chrzest. Komunii św. i bierzmowania (w takiej kolejności) udziela się im dopiero wtedy, gdy stają się bardziej świadome. Zob. anabaptyści, baptyści, bierzmowanie, chrzest, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych, pelagianizm, sakrament.


Chrzest przez pokropienie

— Sposób udzielania chrztu w razie niebezpieczeństwa przez trzykrotne pokropienie (zamiast polania) kandydatów wodą.


Chrzest przez polanie wodą

— Sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie głowy kandydata wodą. Wprowadzono ten sposób pierwotnie dla ludzi chorych, których nie można było zanurzyċ w wodzie; w wieku XIII sposób ten przyjęto na Zachodzie jako zwyczajny przy udzielaniu chrztu.


Chrzest przez zanurzenie i polanie wodą

— Dawniej bardzo popularny, dzisiaj spotykany tylko u zachodnich i wschodnich Syryjczyków sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie wodą kandydata stojącego już w wodzie albo do niej schodzącego.


Chrzest przez zanurzenie

— Zwyczajny sposób udzielania chrztu na Wschodzie prawosławnym i wśród baptystów na Zachodzie. Całe ciało kandydata, a przynajmniej jego głowę, trzykrotnie się całkowicie zanurza w wodzie.


Chrzestny

— Wyraz na oznaczenie ojca chrzestnego lub matki chrzestnej. Inaczej mówiąc, jest to człowiek dorosły, który jest świadkiem kandydata do chrztu lub bierzmowania. Prawo kanoniczne postanawia, że podczas obrzędu chrztu powinien byċ obecny osobiście lub przez pełnomocnika przynajmniej jeden chrzestny, a jeżeli to możliwe, dwoje – każde innej płci. Chrzestni powinni byċ naznaczeni przez samego kandydata (jeżeli jest dorosły) albo przez jego rodziców lub opiekunów, albo wreszcie przez proboszcza. Chrzestny musi byċ katolikiem ochrzczonym, bierzmowanym i po pierwszej Komunii św. Zazwyczaj powinien mieċ przynajmniej szesnaście lat. Nie może byċ ojcem ani matką kandydata. Imiona i nazwiska chrzestnych wpisuje się do ksiąg metrykalnych. Poza dawaniem dobrego przykładu i zachęcaniem do prowadzenia życia chrześcijańskiego rodzice chrzestni biorą odpowiedzialnośċ za chrześcijańskie wy–chowanie swoich chrześniaków, jeżeli ich rodzice lub opiekunowie zaniedbują swoje obowiązki (zob. CIC 774, 851, 872–874; CCEO 618, 684–685). Jeżeli wymagają tego okoliczności, chrzestnym może byċ chrześcijanin wschodni nie katolik pod warunkiem, że katolikiem jest drugi chrzestny (CCEO 605 §3). Jest rzeczą pożądaną, żeby świadkami podczas bierzmowania byli świadkowie chrztu, ponieważ biorą oni na siebie podobne obowiązki jak podczas chrztu (CIC 892–895).


Chrześcijanie anonimowi

— Wyrażenie, którym się posługiwał Karl Rahner (1904–1984) na oznaczenie tych, którzy dzięki łasce udzielonej im przez Chrystusa zostali zbawieni, chociaż (nie z własnej winy) nigdy nie byli ochrzczeni i pozostawali poza wspólnotą chrześcijańską (por. LG 16 i GS 16). Rahner wprowadził to wyrażenie i związane z nim twierdzenie, nawiązując do Bożej woli zbawienia wszystkich ludzi (1 Tm 2,4). Zob. Kościół, zbawienie.


Chrześcijanie malabarscy

— Różne ugrupowania chrześcijan obrządku wschodniego mieszkających w Kerala (południowozachodnie Indie). Bardziej znani są oni jako chrześcijanie św. Tomasza, ponieważ nawrócił ich św. Tomasz Apostoł i (jego grób się znajduje w pobliżu Madrasu). Dzieje św. Tomasza z III wieku opisują jego ewangelizację tego regionu oraz męczeńską śmierċ. Początkowo należeli oni do tak zwanego (Asyryjskiego) Kościoła Wschodniego, znanego jako Kościół Nestoriański albo Chaldejski, lub jako Wschodni Kościół Syryjski (Wschód Cesarstwa Bizantyńskiego). Od VIII do XVI wieku metropolitów wysyłał im patriarcha asyryjski. Kiedy jednak w wieku XVI Portugalczycy przybyli do Indii, chrześcijanie malabarscy zostali zmuszeni do zrezygnowania z łączności z patriarchą mezopotamskim, a na synodzie w Diamper w roku 1599, synodzie, który nigdy nie zyskał akceptacji Rzymu, do odwołania nestoriańskich błędów. Przymusowa latynizacja ich obrządku doprowadziła do wielu rozłamów z Rzymem i do powstania trzech głównych wspólnot; grupa, która zerwała jednośċ z Rzymem w roku 1653 i połączyła się z Syryjskim Kościołem Prawosławnym; dla wielu jest ona znana do dziś jako Kościół Jakobitów i posługuje się zachodniosyryjską liturgią antiocheńską; grupa, która zerwała jednośċ z Rzymem w roku 1653, ale w roku 1662 ponownie się z nim połączyła; zezwolono im na przyjęcie – z niewielkimi zmianami – nestioriańskiej Liturgii Addai i Mari, której cechą charakterystyczną jest to, że zawiera pełną epiklezę, ale brakuje w niej słów ustanowienia; grupa syryjska prawosławna (Jakobitów), która się połączyła z Rzymem w roku 1930 i utworzyła (unicki) Kościół Malankarski (Malankara to inna nazwa zamiast Kerala); zachowali oni własną starą liturgię syryjską, przełożoną na język Malaya. Druga z tych grup jest, po Kościele Bizantyńsko–Ukraińskim, największym wschodnim kościołem katolickim, do którego należy ponad cztery miliony osób i który wysyła za granicę wielu misjonarzy. W 1896 roku Trichur, Emakulum i Changanacherry zostały wikariatami apostolskimi, kierowanymi przez duchownych syryjsko–malabarskich. Przywracanie liturgii orientalnej rozpoczęło się za czasów Piusa XI w 1934 roku, a w roku 1957 zostało zaaprobowane przez Piusa XII. Jednakże jej wprowadzenie w 1962 roku rozpętało spór do tej pory w pełni nie rozstrzygnięty. Sytuacja poprawiła się, kiedy w 1992 r. Jan Paweł II nadał Kościołowi Syryjsko–Malabarskiemu rangę Kościoła Archidiecezjalnego Większego, na czele którego stanął kardynał Antony Padiyara (ur. 1921 r.) z Emakulum–Angamały.


Chrześcijanie

— Wyraz, którego użyto po raz pierwszy w Antiochii Syryjskiej (Dz 11, 26) na oznaczenie tych ludzi, którzy poszli za Chrystusem.


Chrześcijaństwo bizantyńskie

— Wspólna nazwa na oznaczenie chrześcijan, którzy należą do bizantyńskiej tradycji liturgicznej, prawnej, duchowej i teologicznej, wywodząca się od faktu przeniesienia przez Konstantyna Wielkiego w roku 330 stolicy państwa z Rzymu do Bizancjum nad Bosforem i przemianowania tego miasta na Konstantynopol. Grecy bizantyńscy – Od roku 381, a szczególnie od roku 451, Konstyntynopol rościł sobie prawo do drugiego miejsca po Rzymie i stał się niekwestionowanym ośrodkiem religijnym dla większości chrześcijan na Wschodzie. W roku 1054 patriarcha i legaci papiescy wzajemnie się obłożyli klątwą. Po zajęciu miasta przez Turków w roku 1453 patriarchowie nadal się cieszyli honorowym pierwszeństwem wśród wszystkich chrześcijan prawosławnych. W roku 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenegoras wzajemnie zdjęli z siebie klątwy, które i tak często nie były brane pod uwagę. Słowianie bizantyńscy – Są to ci chrześcijanie tradycji bizantyńskiej, którzy w liturgii posługują się językiem staro–cerkiewno–słowiańskim zamiast języka greckiego. Są to Kościoły zachowujące łącznośċ z Konstantynopolem (np. Rosjanie, Ukraińcy, Serbowie, Bułgarzy, Rusini itd.), a także te, które są w łączności z Rzymem. Nawracanie narodów słowiańskich na chrześcijaństwo rozpoczęła misja świętych Cyryla i Metodego w roku 863. Cyryl ułożył dla języka staro–cerkiewno–słowiańskiego alfabet, tzw. głagolicę, wymieni ona później na „cyrylicę”, która nie została przez tego świętego ułożona, lecz tylko od jego imienia przyjęła nazwę, używaną do dnia dzisiejszego. Z chwilą chrztu księcia Włodzimierza Kijowskiego w roku 988 chrześcijaństwo stało się oficjalną religią na Rusi Kijowskiej. Inni chrześcijanie bizantyńscy – Oprócz chrześcijan mówiących po grecku i po słowiańsku istnieje jeszcze kilka grup etnicznych, na przykład Gruzini, niektórzy Arabowie, a przede wszystkim Rumuni, którzy obecnie mają drugie miejsce co do liczby wyznawców Kościoła prawosławnego.


Chrześcijaństwo etiopskie

— Kościół w Etiopii został założony przez dwóch syryjskich świętych, Frumencjusza i Edecjusza; kiedy Frumencjusz został wyświęcony na biskupa (ok. 350 roku) przez św. Atanazego Wielkiego, Kościół w Etiopii przeszedł pod jurysdykcję patriarchy aleksandryjskiego. Wkrótce chrześcijaństwo stało się religią państwową, a jego religijną stolicą zostało Aksum, gdzie przebywał metropolita zwany „abuna”, po arabsku „nasz ojciec”. Wskutek kontaktów z Egiptem i za pośrednictwem „dziewięciu Świętych” – prawdopodobnie mnichów syryjskich, którzy przybyli do Etiopii, ponieważ się przeciwstawiali uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451) – Kościół etiopski bez żadnej walki stał się niechalcedońskim. Jednośċ z Rzymem osiągnięta na Soborze Florenckim (1442) trwała krótko (DH 1330–53; ND 208, 408–409, 325–326, 644–646, 810, 1003–1305, 1419). Nawrócenie cesarza na katolicyzm w roku 1621 zakończyło się jego abdykacją w roku 1632. W XX wieku cesarz Hajle Sellasje I zreformował Kościół i doprowadził do powstania w roku 1959 niezależnego patriarchatu etiopskiego. Orientalny prawosławny patriarchat aleksandryjski zachowuje honorowy prymat nad Prawosławnym Kościołem Etiopskim i Erytrejskim. Dla orientalnego chrześcijaństwa w Etiopii znamienne jest stosowanie pewnych praktyk żydowskich, np. obrzezania i zachowywania szabatu. Językiem używanym w liturgii jest klasyczny gy′yz, natomiast mówi się w języku amharskim. Niewielka grupa etiopskich chrześcijan będących w łączności z Rzymem tworzy etiopski Kościół katolicki, posługuje się obrządkiem etiopskim, a od roku 1961 ma własną stolicę metropolitalną w Addis Abebie.


Chrześcijaństwo koptyjskie

— (arab. „qubti” z gr. „egipski”). Kościół ten powołuje się na tradycję według której został założony przez św. Marka Ewangelistę, którego prawdopodobnie umęczono w Aleksandrii w roku 68. Pod koniec II wieku istniał samodzielnie, a po Soborze Chalcedońskim poszedł swoją drogą, utrzymując formę słowną monofizytyzmu. Język koptyjski, późna odmiana staroegipskiego, stosowany jest obecnie tylko w liturgii, ponieważ językiem ludności kraju stał się arabski. Wysiłki czynione w celu nawiązania większej łączności doprowadziły do tego, że Kościół koptyjski pod koniec XVIII stulecia uznał zwierzchnictwo Rzymu (por. DH 1330–1353; ND 208, 322–326, 408–409, 644–646, 810, 1003–1005, 1419). Dało to początek niewielkiemu obecnie Koptyjskiemu Kościołowi Katolickiemu; większośċ koptyjskich chrześcijan tworzy Koptyjski Kościół Prawosławny. Obecnie dla wszystkich koptów jest wyzwaniem, jak wykazaċ, że ich odmiana chrześcijaństwa, mająca bogatą literaturę i życie monastyczne, może współdziałaċ z Egiptem, w którym islam jest religią przeważającej części ludności. W maju 1973 r. prawosławny papież koptyjski, Shenouda III Egipski, podpisał razem z Pawłem VI wspólną deklarację, która oficjalnie położyła kres różnicom chrystologicznym, powstałym po Soborze Chalcedońskim (ND 671 a).


Chrześcijaństwo ormiańskie

— Armenia, od 23 września 1991 r. znowu niepodległy kraj (chociaż częśċ jej dawnego terytorium nadal należy do Turcji i Iranu), odwołuje się do tego, że głosili w niej Ewangelię apostołowie: Tadeusz, Bartłomiej, Szymon i Juda. Wprawdzie chrześcijaństwo dotarło do Armenii już pod koniec I wieku, prawdziwą zasługę jednak za jego utrwalenie się przypisaċ należy św. Grzegorzowi Oświecicielowi (ok. 260 – ok. 328). Nawrócił on króla, który w roku 301 uznał chrześcijaństwo za religię państwową, co było pierwszym wypadkiem tego rodzaju na świecie. Wojna z Persami przeszkodziła wy–słaniu delegatów na Sobór Chalcedoński (451), toteż Armenia pozostała związana z Konstantynopolem aż do roku 518, kiedy to przyjął on ostatecznie uchwały tego Soboru; Armenia pozostała wtedy poza wpływami tego soboru. Podczas wypraw krzyżowych (1198) oraz dzięki wpływowi Soboru Florenckiego (1439) częśċ Ormian połączyła się z Rzymem (zob. DH 1006–1020, 1310–1328, 1344–1345; ND 407, 1412–1418, 1305–1308, 2534). Ormiański patriarcha katolicki rezyduje w Bejrucie w Libanie. Najwyższy przywódca duchowy Ormian prawosławnych. Najwyższy Patriarcha i Katolikos wszystkich Ormian, rezyduje w Eczmiadzyn, w Armenii.


Chrześcijaństwo

— Religia tych, którzy należą do Kościoła i do wspólnot chrześcijańskich. Wspólna nazwa oznaczająca chrześcijan, kraje chrześcijańskie oraz wpływ kulturalny i religijny religii chrześcijańskiej.



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź