Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

ARAM

— najmłodszy syn Sema i praojciec plemion Aramejczyków, które rozprzestrzeniły się poza Pustynię Syryjsko–Arabską, aż do Mezopotamii. Królestwa Aramejczyków powstawały od 1000 r. przed Chr. na terenach rozciągających się od Damaszku po południową Babilonię. Język aramejski i kultura aramejska panowały nieomal w całej Azji Przedniej przez tysiąc lat. Językiem aramejskim posługiwał się też Jezus. Dopiero gdy pojawił się islam, kultura arabska zaczęła stopniowo wypieraċ kulturę aramejską.


Archidiakon

— (gr. „wyższy sługa”). Pierwotnie przewodniczący kolegium diakonów, którzy służyli biskupowi pomocą w zarządzaniu diecezją! w j ej sprawach dyscyplinarnych. Później wyrazem tym zaczęto oznaczaċ kapłana, który pełni ważne obowiązki w diecezji.


Archimandryta

— (gr. „kierownik trzody”). Tytuł nadawany na bizantyńskim Wschodzie przełożonemu wielkiego klasztoru lub grup klasztorów; używa się go też, żeby wyraziċ szacunek dla kapłanów żyjących w celibacie.


Arcybiskup

— (gr. „wyższy nadzorca”). Tytuł używany od IV lub V wieku przez biskupów szczególnie wybitnych stolic, a później na Zachodzie stosowany do metropolitów lub przewodniczących regionów kościelnych. W Kościele łacińskim tytuł „arcybiskup” może byċ tytułem czysto honorowym. Na Wschodzie arcybiskupami nazywano patriarchów, później tytuł ten rozszerzono także na metropolitów.


ARCYKAPŁAN

— (zob. też Kajfasz). Urząd arcykapłana sprawowała najpierw –jak przyjmuje tradycja żydowska – rodzina Eleazara, trzeciego syna Aarona. Arcykapłan był najwyższym kapłanem w Izraelu i przewodził liturgii w Namiocie Spotkania i w świątyni. Za panowania Salomona urząd arcykapłana przeszedł na potomków Sadoka, którzy dopóty go sprawowali, dopóki nie przywłaszczyli go sobie Machabeusze, wywodzący się z niższego stanu kapłańskiego. W czasach Jezusa arcykapłan przewodził też Wysokiej Radzie, ale był on mianowany przez rzymskie władze okupacyjne (Lb 4,16; Mk 14,53).


AREOPAG

— wzgórze w Atenach, położone w pobliżu Akropolu i poświęcone bogu wojny, Aresowi. Na Areopagu sprawowała sądy Wysoka Rada Aten, później nazwę wzgórza przeniesiono na samą radę. Areopagiem nazywano też salę zgromadzeń usytuowaną w obrębie rynku, gdzie spotykała się rada. W niej właśnie Paweł wygłosił swoją znaną mowę na Areopagu (Dz 17,22).


Argument kosmologiczny

— Zob. argumenty na istnienie Boga, pięċ dróg.


Argument ontologiczny

— Sposób dowodzenia istnienia Boga opracowany przez św. Anzelma z Canterbury (ok. 1033–1109). Ponieważ to, co my określamy wyrazem „Bóg” jest „id, quo nihii maius cogitari possit” (łac. „tym, ponad co nic większego pomyśleċ nie można”), samo pojęcie Boga domaga się Jego rzeczywistego istnienia. Inaczej wpadlibyśmy w sprzecznośċ, bylibyśmy bowiem zdolni wyobraziċ sobie coś, co jest większe niż Bóg nieistniejący, mianowicie Boga, który istnieje. Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225–1274), Immanuel Kant (1724–1804) i inni filozofowie odrzucali ten argument dlatego, że błędnie przechodził on od myśli do istnienia rzeczywistego. Inni filozofowie jednak różnymi sposobami bronili tego argumentu: Renę Descartes (1596–1650), Baruch Spinoza (1632–1677), Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) i George Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831). Ostatnio niektórzy dowodzili, że argument ontologiczny nie jest „dowodem”, lecz że po prostu wyjaśnia wiedzę o Bogu, którą już pośrednio posiadamy.


Argument teleologiczny

— (gr. „nauka o celu”). Argument, który wychodzi od uporządkowanego charakteru świata i dochodzi do istnienia Boga jako Projektanta i Przyczyny Celowej wszystkiego, co istnieje. Arystoteles (384–322 przed Chr.), św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225–1274) i wielu innych spoglądało na wszechświat jako na owoc celowego działania, który wskazuje na Boga jako na ostateczny cel wszystkich rzeczy. Dawid Hume (1711–1776) podważył poza doświadczalną przyczynowośċ w ogólności, a Immanuel Kant (1724–1804) wartośċ dowodów na istnienie Pana Boga w szczególności. Argument teleologiczny spotkał się z dalszymi zarzutami, kiedy Karol Darwin (1809–1892) rozwinął naukę o planie biologicznym, zgodnie z którym szansę na przeżycie mają jednostki najbardziej przystosowane. Mechanicystyczne wyjaśnienie porządku w świecie jako prostego wyniku przypadkowego działania sił naturalnych długo cieszyło się uznaniem. Jednak nowe odkrycia w astronomii, biologii, fizyce i innych naukach wykazały, jak potężny i dalekosiężny jest porządek we wszechświecie istniejącym pozornie przez względnie krótki czas. Prawdopodobieństwo, że ten zdumiewający porządek wyłonił się przez czysty przypadek, jest tak małe, że nadaje argumentom za istnieniem rozumnego Projektanta nowej wiarygodności.


Argumenty na istnienie Boga

— Filozoficzne sposoby wykazania ostatecznych podstaw rozumowych wiary w Boga przez przejście z celowości świata do istnienia Bożego Planisty (por. DH 3004, 3026; ND 113, 115). Chociaż te argumenty są dalekie od zastąpienia wiary, wychodzą one mimo to z uprzedniej wiary w Boga i z uprzedniego przeżycia Boga.


Arianie polscy

— Zob. socynianizm.


Arianizm

— Herezja potępiona na Soborze Nicejskim I (325); nazwa pochodzi od imienia kapłana aleksandryjskiego, Ariusza (ok. 250 – 336), który twierdził, że Syn Boży nie był Bogiem z samej natury, lecz tylko pierwszym spośród stworzeń (por. DH 125–126, 130; ND 7,8). Arianizm spowodował wielki i poważny niepokój w Kościele aż do roku 381, później istniał jeszcze przez kilka stuleci wśród szczepów germańskich w postaci złagodzonej.


Armeńskie chrześcijaństwo.

— Zob. chrześcijaństwo ormiańskie.


ARTEMIDA

— (zob. też Demetriusz) – bogini, której świątynia w Efezie była uważana za jeden z cudów świata. Złotnicy efescy wyrabiali srebrne podobizny świątyni i sprzedawali je pielgrzymom. Złotnicy ci obawiali się, że nauka chrześcijańska może pozbawiċ ich dotychczasowego zarobku, podburzyli więc Efezjan, tak że Paweł musiał opuściċ ich miasto (Dz 19, 23–20,1).


Arystotelizm

— Kierunek filozoficzny wywodzący się od Arystotelesa (384–322 przed Chr.); jego cechą znamienną jest większy realizm niż ten, jaki głosiła wcześniejsza i często z nim rywalizująca szkoła platońska. Przez Ojców Kościoła był zaniedbywany albo odrzucany, w Średniowieczu jednak – dzięki po–parciu filozofów arabskich, Mojżesza Majmonidesa (1135–1204) i św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225–1274) – arystotelesowska etyka, logika, teoria przyczynowości (z przyczynami: sprawczą, celową, formalną i materialną) i pogląd na duszę ludzką jako na formę ciała (a nie jak na jego więźnia zgodnie z platonizmem) odzyskały swoje miejsce. Tomasz z Akwinu opracował własne dowody na istnienie Boga, opierając je na arystotelizmie, ale bronił naturalnej nieśmiertelności duszy, czemu arystotelizm wyraźnie zaprzeczał.



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź