Ks. Piotr Tomasik — „DOM NA SKALE”

Podręcznik do nauki religii dla II klasy gimnazjum


Rozdział trzeci:
DROGOWSKAZY DO SZCZĘŚCIA

19. Reformacja i reforma katolicka w Polsce



Zastanów się
»Jakie Kościoły powstały w wyniku reformacji?
»Czym różniły się między sobą?
»Co je odróżniało od Kościoła katolickiego?
»W jaki sposób dokonała się reforma katolicka?
»Co wiecie z lekcji historii o wojnach religijnych prowadzonych w XVI w.?

Reformacja w Polsce

Wystąpienie Marcina Lutra spotkało się początkowo z odzewem ze strony mieszczaństwa miast zachodniej i południowo–zachodniej Polski, Śląska, Wielkopo­lski i Pomorza, gdzie bliskie były kontakty z Niemcami (jednym z głównych ośrodków oddziaływania protestantyzmu na ziemiach polskich stał się Wrocław, który już w 1521 r. otworzył swe bramy dla luteranizmu). Następnie Prusy Książęce (po sekula­ryzacji w r. 1525) stały się ośrodkiem myśli protestanckiej na całą północną Polskę i Litwę (w Królewcu wydano pierwszą Biblię w języku polskim). Bez większych oporów luteranizm został wprowadzony na Pomorzu Zachodnim, gdzie tamtejszy sejm zatwierdził w 1534 r. jego przyjęcie. Na Śląsku, mimo poparcia większości mieszczan i feudałów świeckich dla luteranizmu, nastąpił trwały podział religijny Ślązaków na protestantów i katolików.

Pod koniec czasów jagiellońskich największe wpływy w Rzeczypospolitej zdobył z wyznań protestanckich kalwinizm, znajdując zwolenników szczególnie wśród szlachty. Kalwinizm rozpowszechniał się zwłaszcza w Małopolsce i na Litwie. W 1552 r. jego zwolennicy wystąpili z projektem utworzenia podporządkowanego państwu Kościoła narodowego (wzorowanego na angielskim), mającego zjednoczyċ wszystkie wyznania chrześcijańskie, łącznie z prawosławiem.

W latach 1562–1565 doszło wśród wyznawców kalwinizmu do rozłamu, w wyniku którego powstał tzw. zbór większy (kalwiński) i zbór mniejszy (ariański). Przyczyną rozłamu były spory doktrynalne i konflikty społeczne, zapoczątkowane przez przyby­łych do Polski włoskich antytrynitarzy, których poglądy miały bezpośredni wpływ na powstanie arianizmu polskiego (tzw. braci polskich). Radykalizm dogmatyczny i społeczny arian skazywał ich na izolację i niechęċ otoczenia, również pozostałych protestantów. Konfederacja warszawska uchwalona w 1573 r. gwarantowała pokój między różniącymi się w wierze.

Wielu protestantów przyczyniło się do rozwoju polskiej kultury, m.in. rozkwitu piśmiennictwa narodowego (towarzyszył temu rozwój drukarni, wydających Biblię i polemiczne utwory w języku polskim). Wśród najwybitniejszych można wyróżniċ zwolenników arianizmu: Zbigniewa Morsztyna i Wacława Potockiego, czy ewangelika reformowanego Mikołaja Reja — ojca literatury polskiej. Jednym z bardziej znanych działaczy reformacyjnych był Jan Łaski, który próbował doprowadziċ do zjednoczenia kościołów protestanckich w Polsce.

Poważną rolę w życiu społecznym kraju odgrywali luteranie w okresie oświece­nia. O patriotycznym zaangażowaniu luteranów świadczy ich udział w powstaniach narodowych: listopadowym i styczniowym. Wyznawcy Kościoła luterańskiego, w tym jego duchowieństwo, byli ze szczególnym okrucieństwem traktowani przez hitlerowców.


Polska krajem tolerancji religijnej

W Europie okres poreformacyjny to czas wojen religijnych, wojen krwawych i beznadziejnych, bo prowadzonych w imię obrony wiary przed innymi wyznawcami Chrystusa. Wojny te zostały przerwane pokojem w Augsburgu (1555 r.), który sformułował zasadę Cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia). Zasada ta spowodowała, że wyznaniem poddanych jest to, które przyjmie władca — książę. Stosowanie tej zasady z jednej strony przerwało bezsensowny rozlew krwi, z drugiej natomiast wprowadziło regułę nietolerancji, gwałcenia wolności sumienia.

W 1995 r. Jan Paweł II kanonizował Jana Sarkandra, męczennika za wiarę katolicką, zamordowanego w trakcie toczonej w czechach wojny religijnej. Kanonizacja ta posłużyła papieżowi za punkt wyjścia do rozważań o wolności sumienia:




Jan Paweł II naucza

Tu właśnie, w Skoczowie przyszedł na świat Jan Sarkander, kapłan i męczennik. Poniósł śmierċ męczeńską jako proboszcz w Holeszowie. Żył w trudnym okresie poreformacyjnym, kiedy społeczeństwa Europy rządziły się nieludzką zasadą: „cuius regio eius religio”, w imię której to zasady panujący — gwałcąc podstawowe prawa sumienia — narzucali przemocą własne przekonania religijne swoim poddanym. Jan Sarkander doświadczył działania tej zasady od najwcześniejszych lat swego życia. Doświadczył jej przede wszystkim w dniu, kiedy przyszło mu oddaċ życie za Chrystusa. Jest on szczególnym świadkiem tej, tak bardzo trudnej dla Kościoła i świata, epoki.

Skoczów, 22 V 1995


Polska nie była krajem tak krwawych wojen religijnych jak Niemcy czy Szwajcaria. Oczywiście, postępy reformacji powodowały, że waśnie musiały wybuchaċ. Wiele było niechęci po obu stronach: katolickiej i ewangelickiej. Zarówno pisarze katoliccy, jak i niekatoliccy nie stronili od tonu polemicznego, czasem bardzo ostrego. Do ukszta­łtowania się Rzeczpospolitej, jako państwa tolerancji, droga była długa. Komentuje tę kwestię współczesny historyk:



Komentarz

Długi wiek szesnasty (…) trwał ponad sto lat i zasługuje na szczególne miejsce w naszych dziejach. Podczas gdy w Europie centralnej i zachodniej toczyły się najkrwawsze wojny o podłożu religijnym, a palenie heretyków i nieheretyków było niemalże na porządku dziennym, Polska była krajem bez stosów. W wieku rozkwitu monarchii absolutnych władca widział w odrębnościach religijnych możliwe ośrodki oporu przeciw swemu panowaniu. Powstała teoria i praktyka cuius regio eius religio. Polska — a używam tego terminu w sensie polityczno–państwowym, a nie etnicznojęzykowym — stanowiła wyjątek. Zamieszkiwali ją Polacy (choċ częściej mówiono o nich koroniarze), Litwini, Rusini (którym to mianem określano zarówno Ukraińców jak i Białorusinów) Niemcy, Żydzi, Ormianie, Tatarzy, nie mówiąc już o takich grupach jak Szkoci czy Holendrzy. Obok katolików żyli protestanci — kalwini, luteranie, bracia czescy, bracia polscy i inni — w wielkich i mniejszych skupiskach żyli prawosławni, starozakonni, karaimi i muzułmanie. (…)

Literatura polityczna XVI wieku ukazuje nam w całym swym bogactwie kult prawa i wolności. Prawo jest panem w królestwie wolnym — pisał Stanisław Orzechowski i choċ w niektórych wypowiedziach groził heretykom stryczkiem, jednocześnie utrzymywał z nimi przyjazne stosunki. Andrzej Frycz–Modrzewski był przeciwnikiem herezji, ale jednocześnie pisał, że nie jest ani zgodne z prawdą, ani miłe Bogu wyznanie wiary wymuszonej gwałtem. Król winien strzec, aby nikt pod pretekstem religii nie zakłócał spokoju w kraju. Wielki kanclerz Jan Zamoyski pisał, iż oddałby połowę zdrowia za nawrócenie różnowierców, ale gdyby chciano ich do tego przymusiċ, oddałby całe zdrowie, aby na tę niewolę nie patrzeċ. Nie jestem królem waszych sumień — oświadczał w sejmie Zygmunt August, a Batory w edykcie z 1581 r. oznajmiał, iż my nikogo gwałtem do wiary cisnąċ nie chcemy. Jeśli w wypadku ostatniego Jagiellona można mówiċ o małej żarliwości religijnej króla, to Stefan Batory i Zygmunt III byli gorącymi katolikami. Jeszcze w XVII wieku za sprawą Władysława IV zwołano w Toruniu tzw. Colloquium Charitativum, coś w rodzaju ekumenicznego zjazdu, na którym dążąc do zbliżenia swobodnie dyskutowano sprawy religijne. (…)

Nie ma niczego porównywalnego w Europie do sytuacji religijnej w Polsce drugiej połowy XVI w. — pisał francuski historyk jezuita Joseph Lecler. W rozdziale poświęconym Rzeczypospolitej, a zatytułowanej Azyl heretyków, przypominał, iż w Polsce chronili się prześladowani różnowiercy z wielu krajów Europy. Jednocześnie azyl znajdowali tu też katolicy — jak Szkoci, Irlandczycy, czy Anglicy uciekający od represji królowej Elżbiety. Pod opieką możnych protektorów rozkwitały stojące na wysokim poziomie akademie braci czeskich w Lesznie, braci polskich w Rakowie i luterańskie w Prusach królewskich. W szkołach tych studiowali nieraz katolicy, podobnie jak do jezuickich szkół przyjmowano innowierców. Działalnośċ wielkiego pedagoga i filozofa czeskiego Jana Amosa Komeńskiego, który znalazł schronienie w Wielkopolsce i tu realizował swe dydaktyczne idee, wskazuje na możliwości nie istniejące gdzie indziej. Oficyny wydawnicze różnowiercze rozszerzały drukarstwo poza Warszawę wzbogacając ówczesne piśmiennictwo zwłaszcza w języku polskim. Jakkolwiek istniała cenzura i od czasu do czasu palono publicznie książki, o wiele rzadziej karano wydawców (i to nigdy śmiercią), niż w innych krajach. Cenzurowano zresztą książki różnego typu, jak na przykład Zwierciadło Korony Polskiej mogące zachęcaċ do pogromów antyżydowskich.

Zawieszenie sądownictwa duchownego w sprawach wiary, a następnie też w sporach majątkowych, zrównanie w prawach szlachty prawosławnej (1563, 1568), Zgoda Sandomierska z 1570 r. między luteranami, kalwinami i braċmi czeskimi — oto etapy procesu, którego apogeum stanowi Konfederacja Warszawska z 1573 r. Ta wielka karta polskiej tolerancji różni się zasadniczo od edyktów tolerancyjnych nadawanych odgórnie przez monarchów. Jest wynikiem dobrowolnej umowy między stanami — w dokumencie wymienione obok szlachty są miasta koronne — nie wyklucza żadnego wyznania chrześcijańskiego.


Piotr Wandycz, Polska cnota, „Tygodnik Powszechny”




Tekst
źródłowy

Przyrzekamy pokój pospolity między rozerwanymi i różnymi ludźmi w wierze i w nabożeństwie zachowywaċ. (…)

Iż w Rzeczypospolitej naszej jest różnośċ niemała ze strony wiary krześcijańskiej (…) obiecujemy to sobie spólnie za nas i za potomki nasze na wieczne czasy pod obowiązkiem przysięgi, pod wiarą czcią i sumnieniem naszym, iż którzy jesteśmy różni w wierze, pokój między sobą zachowaċ, a krew nie przelewaċ, ani się karaċ odsądzeniem majętności, na honorze, więzieniem i wygnaniem i zwierzchności żadnej ani urzędowi do takiego postępku żadnym sposobem nie pomagaċ.

Konfederacja warszawska, 28 I 1573



Jezuici — zakon odnowy życia kościelnego

Reforma katolicka została przyjęta w Polsce życzliwie. Zaledwie kilka miesięcy od zakończenia Soboru Trydenckiego król Zygmunt August na sejmie w Parczewie przyjął uchwały soborowe. Postęp reformy katolickiej w Polsce łączy się zwykle z działalnością biskupa warmińskiego, kardynała Stanisława Hozjusza, autora znanego w całym ówczesnym świecie (chrześcijańskim i niechrześcijańskim) Wyznania wiary katolickiej. Kardynał Hozjusz sprowadził do Polski jezuitów. Dlatego słów kilka należy powiedzieċ o działalności tego zakonu (o św. Ignacym Loyoli, założycielu jezuitów, mowa była w tekście lekcji poprzedniej) i to nie tylko w okresie reformy katolickiej, ale i dzisiaj.



Komentarz

Jezuici (skrót polski: TJ, łaciński SI od: Societas Iesu) to zakon, którego rozwój nastąpił niezwykle szybko przysparzając wiele dobra Kościołowi. Obecnie są najliczniejszym zakonem katolickim na świecie. W sposób wybitny zaznaczyli jezuici swoją obecnośċ już na Soborze Trydenckim.

Od początku swego istnienia doceniali znaczenie pracy nad młodzieżą i zakładali coraz to nowe szkoły, które na tle epoki cechował wysoki poziom. Siecią swych placówek pokryli nie tylko Europę, ale podążyli także na inne kontynenty. Symbolem pracy misyjnej stał się pierwszy towarzysz św. Ignacego, św. Franciszek Ksawery (1506–1552), apostoł Indii i Japonii. Ożywioną działalnośċ misyjną rozwinęli jezuici w Ameryce Łacińskiej. Pracowali wśród czarnych niewolników, jak np. Piotr Klawer (1580–1654), który stał się niewolnikiem niewolni­ków i w sposób heroiczny służył braciom–Murzynom występując w ich obronie. Wiele sławy przysporzyła Towarzystwu Republika Guaranów (XVI w.) w Ameryce Płd., pierwsze i jedyne państwo, które urzeczywi­stniło ideał: od każdego według jego możliwości, każdemu według jego potrzeb.

Rozchodząc się na cały świat jezuici położyli zasługi w dziedzinie językoznawstwa, opracowując dla potrzeb misjonarzy gramatyki, m.in. języków: japońskiego, chińskiego i sanskrytu. Jezuita Wawrzyniec Hervasy Panduro (1735–1809) przeanalizował np. 307 narzeczy mala­jskich i opracował 40 gramatyk, dając początek gramatyce porówna­wczej.

Niepoślednią rolę odegrali jezuici w Polsce. Sprowadzeni przez kard. Stanisława Hozjusza w 1564 r. do Braniewa, otworzyli tutaj pierwsze w kraju seminarium duchowne. Dalszy rozwój placówek nastąpił szybko. Zakładali szkoły w centrach życia politycznego i kulturalnego. Ponad 60 kolegiów jezuickich, których koroną była Akademia Wileńska, stanowiło większośċ szkolnictwa wyższego i średniego w Polsce XVII i XVIII stulecia.

Ubogacili niezmiernie rodzimą literaturę religijną. Dzieła Piotra Skargi i Jakuba Wujka weszły do skarbca języka polskiego. Podnieśli na wyższy poziom nie tylko nauki teologiczne, ale również wiedzę świecką, dając niejednokrotnie podwaliny pod rozmaite jej gałęzie.

W 1773 r. papież Klemens XIV, pod naciskiem wrogich Kościołowi i Towarzystwu dworów burbońskich, rozwiązał zakon. Dekret kasacyjny nie został jednak ogłoszony na ziemiach wcielonych do Rosji w pierwszym rozbiorze Polski, tam też kontynuował zakon swą działa­lnośċ do chwili przywrócenia go w 1814 r.

Polem pracy o podstawowym znaczeniu, głęboko zakorzenionym w jezuickiej tradycji, są ċwiczenia duchowne i rekolekcje udzielane zaró­wno kapłanom i zakonnicom, jak też ludziom świeckim.

Wielu jezuitów poświęca się katechizowaniu w szkołach, aposto­lstwu rekolekcyjno–misyjnemu, głosząc słowo Boże w kościołach parafialnych na terenie całego kraju, pracy w stowarzyszeniach religijnych.

Kilkanaście ośrodków duszpasterstwa akademickiego stanowi udział jezuitów w służbie na rzecz polskiej inteligencji. Wielu kapłanów Towarzystwa zajmuje się ludźmi, których doświadczyło cierpienie. Pełnią oni funkcję kapelanów w szpitalach i więzieniach oraz wykonują różnorakie posługi wśród niepełnosprawnych, docierają także do środo­wisk dotychczas duszpastersko zaniedbanych.

Obok duszpasterstwa bezpośredniego jezuici zajmują się przygoto­waniem intelektualnym i duchowym przyszłych kapłanów oraz pomaga­ją ludziom świeckim w realizacji ich chrześcijańskiego powołania. Służbę tę urzeczywistniają przede wszystkim poprzez szkoły. W Gdyni prowadzą szkołę średnią, w Krakowie bursę dla młodzieży szkół zawo­dowych, a także Wyższą Szkołę Filozoficzno–Pedagogiczną Ignatia­num, w Warszawie Papieski Wydział Teologiczny Bobolanum, który daje formację intelektualną, zarówno przyszłym kapłanom, jak i świe­ckim nauczycielom religii.

Duże zasługi oddaje Kościołowi prowadzona przez jezuitów radiostacja watykańska. Jezuici polscy przygotowują tam emisje dla kraju. Również jezuitom Episkopat Polski powierzył pieczę nad katolickimi programami religijnymi w Polskim Radio oraz telewizji. W Warszawie prowadzą dodatkowo Katolickie Biuro Informacji i Inicjatyw Europejskich oraz Punkt Konsultacyjny Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych, służący badaniom historycznym.

Na podstawie:
Ks. Felicjan Paluszkiewicz SI, Jezuici polscy




Praca domowa
1.Znajdźinformacje na temat działalności ks. Piotra Skargi. Jakie były główne wątki jego Kazań sejmowych?
2.Czas poreformacyjny to okres krwawych wojen religijnych. Które z trwających obecnie konfliktów mają charakter wojny religijnej? Co czyniċ, by uniknąċ wojny religijnej, a jednocześnie nie dopuściċ do przywrócenia zasady nietolerancji cuius regio, eius religiocuius regio, eius religio? Wasze przemyślenia porównajcie z propozycjami koleżanek i kolegów z klasy.



Następna:  Lekcja Nr 20  —   KOŚCIÓŁ WOBEC JEDNOŚCI      | >>>>> |

Poprzednia:  Lekcja Nr 18  —   KOŚCIÓŁ REFORMUJĄCY SIĘ      | <<<<< |


| powrót do startu |   | powrót do: SPIS TREŚCI |