Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

ZABULON

— szósty syn Jakuba i Lei, ojciec jednego z dwunastu pokoleń izraelskich, które osiedliło się między jeziorem Genezaret a Morzem Śródziemnym. Pokolenie Zabulona znane było z dzielnych wojowników, a później z bogactwa osiągniętego dzięki handlowi z Fenicją. Potomkom Zabulona udało się też zamieniċ ziemię galilejską w żyzną krainę. Jezus wychowywał się w Nazarecie, położonym na ziemi pokolenia Zabulona (Rdz 49,13; Sdz 4,6.10; 5,14; 6,35; Mt 4,12–15).

ZACHARIASZ

— (zob. też Księga Zachariasza) – popularne imię biblijne, które znaczy: Jahwe pamięta. Z bardziej znanych postaci biblijnych imię to nosili: Zachariasz syn Iddo, kapłan i prorok, autor pierwszej części Księgi Zachariasza; drugą, anonimową, częśċ tej księgi przypisuje się Zachariaszowi, synowi Berekiasza; Zachariasz, kapłan, któremu w czasie składania ofiary kadzielnej ukazał się anioł Gabriel i oznajmił, że jego żona Elżbieta urodzi syna. Zachariasz nie dał wiary słowom anioła, dotąd bowiem nie miał dzieci, a on i jego żona byli już starzy. Za niedowiarstwo pozostał niemy aż do dnia nadania dziecku imienia. Znany jest tzw. Kantyk Zachariasza (Benedictus), w którym Zachariasz po narodzeniu syna dał wyraz wdzięczności Bogu i przepowiedział, że nastanie czas zbawienia dla ludu izraelskiego, a jego syn będzie prorokiem Najwyższego i przygotuje drogę na Jego przyjście (Za 1,1; Iz 8,2; Łk 1,5–25.57–79).

ZACHEUSZ

— „Zacheuszu, zejdźprędko, albowiem dziś muszę się zatrzymaċ w twoim domu” – tymi słowami zwrócił się Jezus do bardzo zamożnego zwierzchnika celników w Jerycho, który wspiął się na sykomorę, aby móc ujrzeċ przechodzącego tamtędy nauczyciela z Nazaretu. Uczynił tak, ponieważ był niskiego wzrostu, a lud nie pozwolił mu staċ na przodzie, trudnił się bowiem pracą pogardzaną przez wszystkich Izraelitów. Jezus przechodząc obok sykomory, na którą wspiął się Zacheusz, zatrzymał się, kazał mu szybko zejśċ i „wprosił się" do jego domu. Zacheusz nie posiadał się z radości, że spotkało go tak wielkie szczęście. W domu przyznał się, że pobierał też niekiedy zbyt wysokie cło, ale przyrzekł, że naprawi wszelkie wyrządzone zło i rozpocznie nowe życie. Jezus zaś słysząc, że lud szemrze, iż poszedł w gościnę do grzesznika, powiedział: „...Syn Człowieczy przyszedł szukaċ i zbawiċ to, co zginęło” (Łk 19,1–10).

Zanurzenie

— (intinctio) Zanurzenie konsekrowanego Chleba w konsekrowanym Winie podczas rozdawania Komunii świętej. Jeden z głównych sposobów udzielania Komunii świętej pod dwoma postaciami; w Kościołach wschodnich jest to ogólnie obowiązująca praktyka.

Zasada pomocniczości

— Zasada stale popierana przez społeczną naukę Kościoła: decyzje i czynności, które z natury rzeczy przynależą niższemu stopniowi władzy, nie powinny byċ podejmowane ani wykonywane na szczeblu wyższym. W życiu społecznym i obywatelskim oznacza to na przykład, że centralne władze państwowe nie powinny bez konieczności interweniowaċ w działalnośċ szczebli niższych. Sobór Watykański II odwołał się do zasady pomocniczości, kiedy się zajmował współpracą międzynarodową w sprawach gospodarczych (GS 85–86) i kiedy wskazywał na granice odpowiedzialności państwa za wychowanie (GE 3, 6). Wewnątrz Kościoła zasada pomocniczości była teoretycznie, chociaż nie zawsze w praktyce, stosowana w wielu posoborowych reformach.

Zbawienie

— Wyraz o znaczeniu ogólnym oznaczający wyzwolenie od osobistego lub zbiorowego cierpienia i zła. Pascha przypomina wyzwolenie przez wodę (Wj 12, 1–28; 14, 15–31) ludu, któremu groziło narodowe wyniszczenie (Wj 1, 8–22). W akcie zbawienia ludzie mają swój udział, ale zadanie decydujące wykonuje sam Bóg (Wj 15, 1–21; Ps 46,48, 76). Stary Testament może uwydatniaċ naturę tego zbawienia jako „z tego świata” (Pwt 33, 28–29; Iz 2, 1–5), mimo to przymierze na górze Synaj i jego skutki zawierają w sobie duchowe elementy „nie z tego świata” (Ez 36, 22–32). Prorocze (Jr 31, 1–34; Ez 37, 1–14), eschatologiczne (Iz 43, 5–44, 5) i wyraźnie apokaliptyczne (Dn 12, 1–3) obietnice wskazywały, że przyszłe zbawienie nadejdzie od Boga. Nowy Testament uwydatnia wyzwolenie z niewoli grzechu i śmierci (Mk 1, 5; Rz 5, 12–7, 25; Hbr 2, 14–18). Syn Maryi otrzymał imię Jezus (= „Bóg jest zbawieniem”), ponieważ „zbawi On swój lud od jego grzechów” (Mt 1,21; zob. Dz 4, 12). „Panowanie Boże” i „królestwo Boże” to pełne czci omówienia na oznaczenie zbawienia Bożego, które szczyt osiągnie „w czasie ostatecznym” (Rz 5, 8–10; 8, 18–25; 13, 11; Hbr 9, 28; 1 P 1, 5). Praktycznie każda stronica Pisma Świętego – pośrednio lub bezpośrednio – ma coś do powiedzenia o zbawieniu, o jego naturze i o jego przekazywaniu. Może najpiękniejszą biblijną modlitwą dziękczynną za zbawcze interwencje Boże jest kantyk Benedictus (Łk 1, 67–79).

ZEBEDEUSZ

— rybak, który mieszkał nad jeziorem Genezaret, w pobliżu miasta Betsaida. Gdy pewnego dnia naprawiał sieci w łodzi, przyszedł Jezus i ujrzawszy jego synów, Jakuba i Jana, powołał ich na swych uczniów, a oni natychmiast porzuciwszy wszystko, poszli za Nim (Mt 27,56; Mk 1,19–20).

Zeloci

— (łac. „gorliwi”). Żydowscy bojownicy o wolnośċ, którzy walczyli z Rzymianami na początku pierwszego stulecia po Chrystusie i potem podczas wojny, która doprowadziła do zburzenia Jerozolimy w roku 70. Nie ma żadnego pewnego dowodu na to, że zeloci działali w czasach Jezusa. Przydomek „zelota” zastosowany do Szymona, jednego z Dwunastu (Łk 6, 15), odnosi się prawdopodobnie tylko do jego żarliwości religijnej (zob. J 2, 17; Ga 1, 14).

ZELOTA

— Apostoł Szymon nosił przydomek Zelota, to znaczy Gorliwy. Prawdopodobnie należał wcześniej do stronnictwa zelotów, których celem było wyzwolenie Izraela spod władzy pogańskich Rzymian. Zeloci prowadzili wojnę podziemną z wojskami okupacyjnymi i dlatego zagrażali także tym Żydom, którzy współpracowali z Rzymianami. Byċ może, również Barabasz, którego Rzymianie uznali za buntownika godnego śmierci, był zelotą, zbrojnie walczącym o wolnośċ swego narodu (Łk 6,15; 23,19).

Zen

— (sanskr. „rozmyślanie”). Odmiana medytacji, która kwitła w środowisku buddyjskim. Początek zawdzięcza najpewniej Bodhidharmie, mnichowi hinduskiemu przebywającemu w Chinach. Obecnie ten sposób medytacji jest związany głównie z Japonią. Pociąga za sobą takie ceremonie, jak picie herbaty i sztukę strzelania z łuku, co jest sposobem na osiągnięcie spokoju duszy przez „zagubienie się” w rzeczach. Wielu chrześcijan – np. jezuici: William Johnston (ur. 1925) i Makibi Enomiya (Hugo Lassalle 1898–1990) – próbowało wykazaċ, że metodę zeń (bez buddyjskiego wyznania wiary) można pogodziċ z chrześcijaństwem. Ogłoszony przez Kongregację do Spraw Doktryny Wiary w roku 1989 list, chociaż uznaje, że zeń może wesprzeċ medytację chrześcijańską, ostrzega jednak przed nadużyciami i niebezpieczeństwami.

Zeon

— (gr. „ciepły”). W liturgii bizantyńskiej zwyczaj, udokumentowany od 1230 r., dodawania tuż przed Komunią ciepłej wody do konsekrowanego wina. Miało to symbolizowaċ krew i wodę, które wypłynęły z boku Chrystusa przebitego na krzyżu włócznią (J 19, 14). Słowo to oznacza również małe naczynie, którym tę ciepłą wodę się nalewa. Słowa wypowiadane przez kapłana podczas dodawania wody nawiązują do żarliwości ducha, którą powinni charakteryzowaċ się przystępujący do Komunii św.

Zgoda pojęciowa

— Czysto abstrakcyjne wyrażenie zgody na jakąś prawdę bez zrozumienia i odczucia jej rzeczywistości.

Zgoda rzeczywista

— Pełna zgoda na prawdę, szczególnie zaś na prawdę konkretną a nie abstrakcyjną. Kardynał John Henry Newman (1801–1890) widząc, jak wielu ludzi tylko pojęciowo przyjmuje do wiadomości rzeczywistości przekazywane przez konkretne prawdy językiem objawienia chrześcijańskiego, rozpowszechnił rozróżnienie między zgodą rzeczywistą, a zgodą czysto pojęciową.

Zgoda wiary

— Wyznanie, że Bóg w zbawczy sposób objawił samego siebie w ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Jezusie (np. Rz 10, 9); zawiera ono w sobie osobiste oddanie się Chrystusowi jako Panu (np. Rz 1, 5; 1 Kor 12, 3) i pełne nadziei zawierzenie, że nadejdzie kiedyś zmartwychwstanie (Rz 6, 8). Ten dobrowolny i w pełni rozumny akt, możliwy dzięki mocy Ducha Świętego, uzdalnia człowieka do przyjęcia chrztu i do wejścia do Kościoła.

Zielonoświątkowcy

— Niektóre wspólnoty chrześcijańskie, które kładą nacisk na chrzest w Duchu Świętym i na specjalne dary, takie jak: uzdrawianie, prorokowanie, mówienie różnymi językami (1 Kor 14, 1–40). Te ugrupowania powstały w Kansas i w Kalifornii w pierwszych latach XX wieku. Od początku lat sześċdziesiątych pojawiło się wiele grup charyzmatycznych w Kościele katolickim i w innych głównych Kościołach chrześcijańskich. Są one otwarte na odnowę w Duchu Świętym i na posługiwanie się charyzmatami (1 Kor 12, 4–11), żeby służyċ całemu Ludowi Bożemu. Inaczej niż u zielonoświątkowców, ta odnowa nie tworzy odrębnych ugrupowań, lecz ma na celu udzielanie pomocy wszystkim ochrzczonym w przeżywaniu nowego życia w Duchu Świętym.

ZOROBABEL

— urodzony w Babilonie wnuk króla Jojakina. Około 537 r. przed Chr. stanął na czele grupy Żydów powracających z niewoli babilońskiej do Jerozolimy. Jako namiestnik perski prowincji Judy w 536 r. przed Chr. rozpoczął, pod wpływem usilnych starań proroka Aggeusza, odbudowę świątyni Jerozolimskiej. Zorobabel nie doprowadził dzieła odbudowy do końca ani nie uczestniczył w uroczystości jej poświęcenia, ponieważ wcześniej został odwołany (Ezd 3,2; 5,13–16; Ag 1,1).

ZUZANNA

— imię dwóch biblijnych kobiet: Zuzanny, córki Chilkiasza, głównej postaci opowiadania zamieszczonego w trzynastym rozdziale Księgi Daniela: Piękna i bogobojna żona Joakima została fałszywie oskarżona o cudzołóstwo przez dwóch starców, którymi wzgardziła, i została skazana na śmierċ. W ostatniej chwili ocalił ją Daniel; Zuzanny, która wraz z innymi kobietami szła za Jezusem i wspomagała Go swoim mieniem (Dn 13; Łk 8,3).

Zwinglianizm

— Ruch wśród protestanckiej reformacji, któremu początek dał Ulryk (albo Huldreich) Zwingli (1484–1531), wprowadzając reformację w Zurychu. Odrzucając autorytet papieża, Mszę św. jako ofiarę, nabożeństwo do świętych i celibat księży, próbował w Zurychu wprowadziċ teokrację. Jego interpretacja Eucharystii, że jest to tylko zupełnie symboliczna obecnośċ, doprowadziła do bezowocnej dysputy z Marcinem Lutrem (1483–1546) w Marburgu w roku 1529. Zwingli na nowo zwrócił uwagę chrześcijan, że Eucharystia jest także wspólnotowym posiłkiem (zob. DH 1635–1661; ND 1512–1536). Zginął, niosąc sztandar, w czasie wojny Zurychu przeciw katolickim kantonom.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź