Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Wojna sprawiedliwa

— Wojna, którą można uważaċ za moralnie uzasadnioną. Twórcą teorii wojny sprawiedliwej jest według powszechnego mniemania św. Augustyn z Hippony (354–430), chociaż opierał się on na pojęciach pochodzących od Cycerona (106–43 r. przed Chr.). Uważał on mianowicie, że wojna jest mniejszym złem, jeżeli się ją porówna z okrucieństwem barbarzyńskich hord, i że wobec tego okrucieństwa siła może byċ uzasadniona. Do XX wieku ustalono następujące warunki usprawiedliwiające wojnę: musi to byċ wojna obronna i powinna byċ odpowiedzią na niesprawiedliwą agresję; musi byċ rzeczywista możliwośċ powodzenia akcji zbrojnej, żeby można było usprawiedliwiċ ofiary czasu trwania wojny; musi istnieċ jakaś proporcja między moralną i fizyczną ceną działań wojennych, a oczekiwanym pokojem i lepszym porządkiem społecznym po przeprowadzeniu akcji, tylko obiekty wojskowe, a nie bezbronna ludnośċ cywilna, mogą byċ celami ataków militarnych; przemoc użyta nie może byċ środkiem samym w sobie, nie wolno jej także użyċ po to, by brutalizowaċ porządek społeczny albo personel wojskowy. Ponieważ niektórych spośród tych warunków nie da się zachowaċ podczas wojny nuklearnej, większośċ moralistów ją odrzuca, ale nadal dyskutuje się nad sprawą nuklearnego odstraszania (GS 79–82).

Wola Boża

— Najwyższa zasada, według której ludzie powinni prowadziċ życie (Mt 6, 10; zob. 6, 33). Wola Boża, oparta na nieskończonej Bożej mądrości i dobroci, jest osobowym planem miłości dla mężczyzn i kobiet, mającym na celu danie im pełnego i ostatecznego szczęścia. Wola Boża, nie zawsze łatwa do odczytania w praktyce, może się czasami domagaċ bardzo bolesnej ofiary (Mk 14, 35–36).

Wolna wola

— Władza określania samego siebie, to znaczy dobrowolnego wyboru biegu wydarzeń i pójścia w ślad za nimi. Człowiek stworzony na podobieństwo Boże ma tę zdolnośċ, którą grzech osłabił, ale jej nie zniszczył (DH 1965–1967; ND 1986/67, 1987/66). Przez akt odkupienia Chrystus nas wyzwolił (Ga 5, 13; 1 P 2, 16) i ta wolnośċ jest przedsmakiem naszej przyszłej wolności w chwale (Rz 8, 18–25).

Wolnośċ religijna

— Prawo każdego człowieka i grup ludzkich do wyznawania i praktykowania religii bez przeszkód ze strony innych grup. Po stuleciach prześladowań Kościół uzyskał wolnośċ z chwilą ogłoszenia tzw. edyktu mediolańskiego w roku 313; odtąd się cieszył tolerancją i poparciem Konstantyna Wielkiego (zm. 337), którego prawosławni czczą jako świętego. Kiedy chrześcijaństwo było religią panującą w życiu Europy, św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225–1274) utrzymywał, że katolików, którzy się oderwali od Kościoła, należy do niego przywracaċ nawet przy użyciu siły, ponieważ ich odstępstwo stanowi zagrożenie dla układów społecznych; nauczał on jednak, że takie postępowanie z niechrześcijanami byłoby grzechem przeciw naturalnej sprawiedliwości. Stulecia walk religijnych, prześladowań, dyskryminacji w imię religii panujących wielokrotnie ukazywały zło takiej nietolerancji. Jeżeli zwolennicy poszczególnych religii nie naruszają praw innych, ich wolnośċ religijna powinna byċ uszanowana i strzeżona. Sobór Watykański II położył nacisk na prawo do wolności wykonywania praktyk religijnych, jakie w szczególny sposób mają mniejszości wyznaniowe (zob. DHu 2–8, 15, NA 4–5). Świat pamięta z wdzięcznością o takich nowożytnych obrońcach wolności religijnej, jak: Roger Williams (ok. 1604–1684), Thomas Jefferson (1743–1826), Mohandas Gandhi (1869–1948) i John Courtney Murray (1904–1967).

Woluntaryzm

— (łac. „wola”). Każda doktryna, która podkreśla znaczenie woli ludzkiej na niekorzyśċ umysłu. Poważną dyskusję na temat woluntaryzmu wszczęto w dialogu Platona pt. Eutyfron, kiedy to Sokrates zapytał: „Czy bogowie lubią prawo dlatego, że jest święte, czy prawo dlatego jest święte, że bogowie je kochają?". Kto odpowiada pozytywnie na drugie pytanie, jest woluntarystą. Dla systemu woluntarystycznego wola Boża albo moralne upodobanie człowieka działającego są decydujące w ustalaniu wartości moralnych. Woluntaryzm odgrywał też pewną rolę w metafizyce, na przykład w skotyzmie i nominalizmie.

Wspólnota anglikańska

— Określenie używane przynajmniej od czasu pierwszej Konferencji w Lambeth w 1867 r. na oznaczenie Kościołów episkopalnych wraz z autonomicznymi prowincjami, których źródłem stała się reforma Kościoła angielskiego w XVI wieku i które uznają zwierzchnictwo arcybiskupa Canterbury. Wspólnota pojmowała samą siebie jako Kościół sięgający korzeniami do Ojców i umieszczała się w środku między powagą papieską, a reformacją luterańską (zob. dhs 2885–2888, 3315–3319; nd 1722–1728). Po Rewolucji Angielskiej w 1688 r. ci członkowie kościoła anglikańskiego (w tym dziewięciu biskupów), którzy odmówili złożenia przysięgi wierności nowym władcom (Wilhelmowi i Marii) bez powodzenia prowadzili rozmowy ze wschodnimi patriarchami prawosławnymi oraz Kościołem rosyjskim (1716–1725) w sprawie połączenia. W 1973 r. rozpoczął się oficjalny dialog pomiędzy anglikanami i prawosławnymi. Po uzgodnieniu szeregu oświadczeń (anglikanie wyrazili w nich również gotowośċ do opuszczenia „Filioque” w wyznaniu wiary), dialog zawieszono w 1977 r. z powodu kwestii święceń kapłańskich kobiet. Drugi etap rozmów dwustronnych rozpoczął się w 1980 r.; natomiast w 1989 r., gdy nowym przewodniczącym prawosławnym został biskup Jan Zizioulas, rozpoczął się trzeci etap, który zaowocował Międzynarodową Komisją do Spraw Dialogu Anglikańsko–Prawosławnego. Istnieje również Międzynarodowa Komisja Anglikańsko–Metodystyczna. Encyklika Leona XIII z 1896 r. Apostolicae Curae (która odrzucała ważnośċ święceń anglikańskich) nie przeszkodziła w ponownym rozpoczęciu dialogu anglikańsko–katolickiego podczas rozmów w Malines (1921–1925). Kiedy arcybiskup Geoffrey Fisher (1887–1972) złożył wizytę papieżowi Janowi XXIII w 1960 r., był nie tylko pierwszym od 1397 r. Arcybiskupem Canterbury, który przyjechał do Rzymu, lecz również zapoczątkował szereg spotkań na szczycie pomiędzy głowami Kościołów. Po tym, jak Sobór Watykański II mówił o „szczególnym miejscu” Wspólnoty anglikańskiej (UR 13), a Paweł VI spotkał się z arcybiskupem Canterbury (Michaelem Ramsey′em) w 1966 r., w 1967 r. zebrała się Wspólna Komisja Przygotowawcza, zastąpiona w 1970 r. przez Komisję Mieszaną dla Dialogu Kościoła rzymskokatolickiego i Kościoła anglikańskiego (ARCIC I). Zaowocowało to wspólnymi oświadczeniami i wyjaśnieniami na temat Eucharystii, kapłaństwa i święceń, oraz autorytetu w Kościele; wszystkie te dokumenty opublikowano razem w Raporcie końcowym w roku 1982. II Komisja Mieszana (ARCIC II), utworzona w 1983 r., opracowała dokumenty dotyczące zbawienia i Kościoła oraz Kościoła jako wspólnoty. Od 1966 r. w Rzymie istnieje centrum anglikańskie; jego dyrektor reprezentuje wobec Stolicy Apostolskiej arcybiskupa Canterbury i prymasów Wspólnoty anglikańskiej. Porozumienie Miśnieńskie z 1988 r. pomiędzy Kościołem anglikańskim a ewangelickimi (luterańskimi) Kościołami niemieckimi dotyczyło wzajemnego uznania Eucharystii i kapłaństwa. Jeszcze dalej poszło Porozumienie z Poorvoo z 1992 r. pomiędzy anglikańskimi Kościołami Anglii, Irlandii, Szkocji i Walii, a luterańskimi Kościołami krajów nordyckich i nadbałtyckich (wszystkie te Kościoły są episkopalne) – Kościoły te zapraszały nawzajem swych biskupów do wzięcia udziału w święceniach biskupich. Wspólnota anglikańska posiada obecnie prawie 70 milionów członków w ponad 160 krajach.

Wspólnoty podstawowe

— Wyrażenie wywodzące się z Ameryki Południowej, a mające na celu przedstawienie tych wielu miejscowych grup chrześcijan, którzy dokładaj ą starań, żeby ożywiċ swój Kościół przez uprawianie praktyk religijnych, przez wspólne studiowanie Pisma Świętego, przez przeznaczenie swoich własnych uzdolnień na posługiwanie innym ludziom i przez udział we wspólnej działalności społecznej. Ruch ten został poparty przez Konferencję Episkopatu Ameryki Łacińskiej w Medellin w Kolumbii (1968) oraz w Puebla w Meksyku (1979). W wypowiedziach z Puebla jest mowa o „kościelnych wspólnotach podstawowych”, żeby je odróżniċ od innych grup, które mają luźniejsze powiązania z władzą kościelną.

Współistotny

— Wyraz odnoszący się do Chrystusa i włączony do wyznania wiary przyjętego przez Sobór Nicejski I (325), żeby pokonaċ arian. Dla Soboru Nicejskiego termin ten, chociaż posługiwali się nim w znaczeniu błędnym lub budzącym wątpliwości gnostycy i został on potępiony na Synodzie w Antiochii w 268 r., oznaczał tożsamośċ istoty Ojca i Syna, zawierającą w sobie odpowiadającą j ej równośċ w godności. Dyskusja nad nim trwała następne pięċdziesiąt lat. Św. Atanazy Wielki (ok. 296–373) na Wschodzie, a św. Hilary z Poitiers (ok. 315–367) na Zachodzie byli obrońcami wyrazu homoousios (gr. „współistotny”), podczas gdy ich oponenci – tacy jak: Bazyli zAncyry i Jerzy z Laodycei – dodawali do tego samego wyrazu literę „i”, mówiąc o Chrystusie, że był On homo–i–ousios, czyli „podobny w naturze” do Ojca.

Współodkupicielka

— Problematyczny tytuł przypisywany czasem Matce Bożej z chęci wyrażenia Jej współdziałania w dziele zbawienia. Chociaż pozostaje Ona ściśle podporządkowana Chrystusowi, który sam jeden jest źródłem łaski, ma jednak swój udział we wcieleniu (Łk 1, 26–38) i w zbawczej śmierci swego Syna (J 19, 25–27) (zob. DH 3370; ND 712).

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź