Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Uczeni w piśmie

— Pierwotnie kopiści i archiwariusze; odpowiednie zdolności i zręcznośċ mogły im zapewniċ dalszy urzędowy awans (Ps 45, 1; Ez 7, 6; Syr 38, 24–39, 11; zob. Jr 8, 8). W czasach Jezusa wywodzili się przeważnie, choċ nie wyłącznie, z faryzeuszów i razem z najwyższymi kapłanami i starszymi stanowili złożony z 71 członków sanhedryn, czyli najwyższą radę żydowską w Jerozolimie. Ze względu na ich wkład w interpretację i zastosowanie Pisma Świętego zwano ich także „doktorami Prawa” albo „prawnikami”, czyli znawcami Prawa (zob. Łk 7, 30).

Ultramontanizm

— (łac. „ponad górami”). Pogardliwa nazwa, jaką się posługiwali gallikanie na oznaczenie tych wszystkich, którzy nadmiernie wywyższali władzę papieską i wszystkich rozwiązań oczekiwali „spoza Alp”, czyli z Rzymu. Ultramontaniści występowali przeciw takim ruchom, jak febronianizm, gallikanizm i jansenizm, które popierały jurysdykcję Kościołów lokalnych, nawet wbrew postępowaniu centralnej władzy w Rzymie. Do czołowych postaci wśród ultramontanistów należą: Joseph de Maistre (1753–1821), Felicite Robert de Lamennais (1782–1854) przez częśċ swego życia, Louis Veuillot (1813–1883), kardynał Mikołaj Wiseman (1802–1865), arcybiskup Westminsteru, jego następca kardynał Henry Edward Manning (1808–1892) i William George Ward (1812–1882). Przywrócenie zakonu jezuitów w roku 1814, niepokoje rewolucyjne w latach 1830–1848, długi pontyfikat Piusa IX (1846–1878) i inne czynniki sprawiły, że wielu ludzi zaczęło się rozglądaċ za autorytetem, żeby otrzymaċ odpowiedźna każde pytanie. Ruch ultramontański osiągnął szczyt w definicji nieomylności papieskiej na Soborze Watykańskim I w roku 1870 (zob. DH 3065–3075: ND 831–840). Jednakże warunkowe określenia tej definicji w istocie zawierały w sobie krytykę rzeczy przesadnych w tym ruchu. Sobór Watykański II (1962–1965), głosząc naukę o kolegialności wszystkich biskupów z papieżem i pod kierownictwem papieża, dał bardziej wyważone wyjaśnienie władzy papieskiej (LG 22–25).

Unia hipostatyczna

— Jednośċ między pełnym bóstwem i pełnym człowieczeństwem w jednej (boskiej) Osobie Jezusa Chrystusa, do jakiej doszło, kiedy „Słowo stało się ciałem” (J l, 14; zob. DH 252–263, 301–302; ND 606/1–12, 614–615).

Unici

— (z łac. „unio = zjednoczenie”). Nazwa nadana Rusinom, którzy podczas synodu w Brześciu Litewskim w roku 1596 zgodzili się na pełną łącznośċ z Rzymem. Wyraz, który zaczął później oznaczaċ także innych chrześcijan wschodnich będących w łączności z Rzymem, był używany w znaczeniu pejoratywnym i powinno się go zastępowaċ określeniem „katolicy wschodni”. Prawosławni uważają często takich katolików za zdradziecką przeszkodę na drodze do jednego Kościoła, którego Chrystus pragnie – raczej za przykład fałszywego prozelityzmu niż rzeczywistego ekumenizmu. Mimo to w oficjalnym dialogu teologicznym z prawosławiem wschodnim wyłoniono podkomisję do spraw katolików wschodnich obrządku bizantyńskiego będących w łączności z Rzymem; celem tej podkomisji jest prowadzenie studium nad zagadnieniem prozelityzmu i unii. Katolicy wschodni mają pełny udział w tym dialogu.

Unieważnienie

— (zamiast „stwierdzenie nieważności”). Urzędowe stwierdzenie przez sąd kościelny, że sakrament – przede wszystkim małżeństwo lub kapłaństwo – wbrew przeciwnym pozorom nigdy nie istniał z powodu pewnej przeszkody, braku zgody na jego przyjęcie albo braków w zachowaniu formy podczas sprawowania sakramentu kapłaństwa lub małżeństwa. Po ustaleniu nieważności małżeństwa obie strony mogą swobodnie ponownie zawrzeċ związek małżeński, ale dopiero po potwierdzeniu wyroku przez sąd apelacyjny (por. CIC 1671–1685, 1708–1712; CCEO 842, 1096, 1357–1377).

Unitarianie

— (z łac. „unitas = jednośċ”). Pogląd, który odrzuca Bóstwo Syna Bożego i Ducha Świętego, a dla obrony ścisłego monoteizmu, przyjmuje istnienie jednej tylko Osoby Boskiej. Rozmaite wątpliwości co do bóstwa Syna Bożego i Ducha Świętego powstały co prawda w początkach dziejów Kościoła, unitanianizm jednak jest herezją stosunkowo późną, upowszechnili go bowiem Marcin Cellarius (1499–1564), Michał Servetus (1511–1553) i Fausto Paolo Sozzini, czyli Socyn (1539–1604) (zob. DH 1880; ND 648). W Stanach Zjednoczonych powagę naukową zyskał unitarianizm dzięki takim postaciom, jak: William Ellery Channing (1780–1842), Raiph Waldo Emerson (1803–1882), a także Charles William Eliot (1834–1926), który przez czterdzieści lat był rektorem Uniwersytetu Harvarda i zreformował Harvard Divinity School (ang. „Harwardzka Szkoła Teologiczna”). Unitarianie nie mają formalnego wyznania wiary i liczebnie zmaleli. Wielu z nich albo się stało agnostykami, albo powrócili do głównych odmian chrześcijaństwa.

Uniwersalizm

— (łac. „powszechny, wszechświatowy”). Przekonanie, które się wyłoniło po niewoli babilońskiej, że za pośrednictwem Izraela zbawienie Boże zostało zaofiarowane wszystkim narodom (Iz 42, 6; 49, 6; 52, 10; zob. Księgę Jonasza; Łk 2, 30–32; J 8, 12). Wyraz „uniwersalizm” oznacza też pogląd, że ostatecznie wszyscy ludzie zostaną zbawieni.

UR

— stolica państwa Sumerów i Akadejczyków, zanim semickie plemiona Aramejczyków dotarły do południowej Babilonii. Ur leżało nad Eufratem i było rodzinnym miastem Abrahama (Rdz 15,7).

Urfa

— Zob. Edessa.

URIASZ CHETYTA

— jeden z wojowników Dawida, znany jednak przede wszystkim jako mąż Batszeby, którą później poślubił Dawid. Zanim król Dawid wziął za żonę Batszebę, dopuścił się strasznego czynu. Kazał Joabowi, dowódcy swych wojsk oblegających wówczas miasto Ammonitów, Rabbę, postawiċ Uriasza w miejscu, gdzie bój będzie najkrwawszy, i w czasie walki go odstąpiċ, aby poległ. Tak się też stało. Uriasz Chetyta zginął, a król, gdy minął czas żałoby, sprowadził jego żonę do pałacu i poślubił. Dawida spotkała za ten czyn surowa kara: pierwszy syn, którego urodziła mu Batszeba, wkrótce umarł (2 Sm 11,12).

URIM I TUMMIM

— losy, które arcykapłan przechowywał w pektorale. Znaczenie tych słów nie jest pewne; zazwyczaj tłumaczy sieje przez „światło i prawo”, „nauka i doskonałośċ” czy „światło i doskonałośċ”. Prawdopodobnie były to dwie kartki do losowania, za pomocą których starano się poznaċ wolę Bożą (Wj 28,30; Lb 27,21; 1 Sm 14,41).

Urząd duszpasterski

— Posługiwanie Ludowi Bożemu przez duchownych jako pasterzy. Wyrażenie to można zastosowaċ do tych, którym biskup nałożył obowiązek szczególnego posługiwania, np. wychowanie religijne i troskę o rodziny.

Urząd nauczycielski Kościoła

— Obdarzony autorytetem urząd nauczania Ewangelii w imię Jezusa Chrystusa, który jednakże „nie jest ponad słowem Bożym, lecz jemu służy” (DV 10). W czasie chrztu świętego wszyscy wierzący zostali namaszczeni przez Ducha Świętego i są przez Niego prowadzeni (J 14, 26; 16, 13; Rz 8, 14; 1 J 2, 27) oraz do pewnego stopnia zaciągnęli profetyczną odpowiedzialnośċ za głoszenie dobrej nowiny o Chrystusie. Ci, którzy mają władzę oficjalnego przepowiadania i nauczania, uczestniczą w Urzędzie Nauczycielskim Kościoła. Katolicy są przekonani, że ta władza nauczania jest przede wszystkim właściwością całego kolegium biskupów (jako następców kolegium apostolskiego) i poszczególnych biskupów zachowujących łącznośċ z biskupem Rzymu (LG 20–25, DV 10). Biskupi najczęściej pełnią tę funkcję nauczycielską stale (są to różne rodzaje tzw. nauczania „zwyczajnego”). Zebrani na soborze powszechnym albo reprezentowani przez papieża, mogą się wypowiadaċ o prawdach objawionych, które trzeba wyznawaċ bez zastrzeżeń i na podstawie definicji (jest to tzw. nauczanie „nadzwyczajne”). Pełniąc szczególną służbę na korzyśċ całej społeczności. Urząd Nauczycielski przywołuje głoszoną przez Chrystusa zbawczą prawdę, żeby ją wyjaśniċ i dostosowaċ do zmian zachodzących w każdym czasie i w każdej sytuacji. Urząd Nauczycielski wywodzi się od samego Chrystusa, jest kierowany przez Ducha Świętego (ale Go nie zastępuje), urzeczywistnia się wśród całej wspólnoty wierzących, którzy byli i pozostają pierwszymi odbiorcami Bożego objawienia. Międzyosobowy charakter prawdy sprawia, że istnienie takiego urzędu nauczycielskiego jest wiarygodne. Prawdę – także prawdę objawioną – przeżywają i podtrzymują ludzie we wspólnocie. Stąd właśnie czerpiemy poważniejszy argument na to, że Kościół powinien byċ wyposażony w instytucję (urząd nauczycielski) działającą w ten sposób, że udziela pomocy ludziom w przeżywaniu prawd objawionych i trwaniu przy nich. W Średniowieczu teologom i wydziałom teologicznym wielkich uniwersytetów powierzano prawo wykonywania zadań pewnego rodzaju urzędu nauczycielskiego. Taka sama powaga, oparta na wartości ich osobistych obdarowań, była podobnie „charyzmatyczną” podstawą działalności „nauczycieli” w Kościele Nowego Testamentu (1 Kor 12, 28; Dz 13, 1). Wśród chrześcijan prawosławnych szczególną rolę w sprawach nauczania odgrywają synody; jednakże wszystko to, co nie zostało zdefiniowane przez siedem soborów powszechnych (325–787) nie posiada statusu pewności i pozostaje sprawą do dyskusji.



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź