Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

TRZEJ MŁODZIEŃCY W PIECU OGNISTYM

— Gdy Żydzi przebywali na wygnaniu w Babilonii, trzej młodzieńcy żydowscy – Szadrak, Meszak i Abed–Nego, zwany też Azariaszem – byli zatrudnieni na dworze króla Nabuchodonozora. Król nakazał im, by oddali cześċ bogu, którego sam wielbił, ale oni wzbraniali się wyprzeċ prawdziwego Boga. Król wpadł w wielki gniew i kazał ich wrzuciċ do rozpalonego pieca. Bóg jednak ustrzegł ich od śmierci w piecu ognistym i ku zdumieniu króla wyszli zeń zupełnie zdrowi (Dn 3,13–30).

Trzej teologowie

— Uważani na Wschodzie za teologów par excellence: św. Jan Ewangelista, św. Grzegorz z Nazjanzu (329–389) i św. Szymon Nowy Teolog (949–1022). Ewangelia św. Jana jest najgłębszą spośród Ewangelii dzięki modlitewnej kontemplacji chwały Boga objawionej w Chrystusie, Synu Bożym, i w Nim doświadczonej (J 20, 31). Autora czwartej Ewangelii tradycyjnie utożsamia się z Janem, synem Zebedeusza (zob. J 21, 2) i uczniem „którego Jezus miłował” (J 13, 23; 19, 26–27; 20, 2–8; 21,7, 20–24). Św. Grzegorz z Nazjanzu brał udział w drugim soborze powszechnym. Konstantynopolitańskim I (381). Podczas soboru został mianowany biskupem Konstantynopola, po jakimś czasie jednak zrezygnował z tej stolicy i wrócił do Nazjanzu (w Kapadocji). Wśród jego pism znajduje się Pięċ mów teologicznych, w których bronił Bóstwa Ducha Świętego, wiele poezji i kilka listów przeciw apolinarystom. Św. Szymon Nowy Teolog (949–1022) wstąpił najpierw do monasteru „Studios” w Konstantynopolu, opuścił go jednak, kiedy doszedł do wniosku, że tamta wspólnota prowadzi życie swobodne; został jednak mnichem i przez około dwadzieścia pięċ lat był przełożonym monasteru św. Mammasa – też w Konstantynopolu. Uważa się go za największego teologa mistycznego w Kościele bizantyńskim, a jego oryginalny wkład w teologię polegał na sposobie, w jaki przekazywał on własne przeżycia Boga w hymnach i poematach, w których nicią przewodnią było przebóstwienie.

Trzy rozdziały

— Wybrane pisma trzech autorów, oskarżonych o sprzyjanie nestorianizmowi, których Justynian I (cesarz 527–565) potępił pośmiertnie, uważając to za gest dobrej woli wobec monofizytów występujących przeciw uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451). Potępienie dotknęło pisma i osobę Teodora z Mopsuestii (ok. 350–428), pisma biskupa Cyru, Teodoreta (ok. 393 – ok. 466), skierowane przeciw św. Cyrylowi z Aleksandrii (zm. 444), oraz list, jaki Ibas z Edessy (biskup tego miasta w latach 435–449) wysłał w roku 433 do Marisa, biskupa Hardaskiru w Persji. Papież Wigiliusz (papież w latach 537–555), w roku 547 wezwany do Konstantynopola, początkowo odmówił podpisu pod takim pośmiertnym potępieniem oraz sprzeciwił się manipulowaniu nauczaniem Soboru Chalcedońskiego. Zmuszony do przyjazdu do Konstantynopola, w wydanym w roku 548 dekrecie ludicatum potępił twierdzenia Teodora, jednakże o tyle tylko, o ile mogły się one skłaniaċ ku interpretacji nestoriańskiej, a przeciwstawiaċ się uchwałom Soboru Chalcedońskiego. Po zwołaniu powszechnego Soboru Konstantynopolitańskiego II (553) Wigiliusz ostatecznie podpisał potępienie Trzech Rozdziałów, co doprowadziło do poważnej schizmy na Zachodzie, która została zażegnana dopiero około roku 689. Mimo nieszczęśliwych okoliczności to niezwykłe potępienie można rozumieċ jako zapewnienie, że w nauce Kościoła nie ma niczego, co mogłoby usprawiedliwiaċ błędną naukę Nestoriusza.

Trzydzieści dziewięċ artykułów

— Zestaw założeń doktrynalnych przyjętych przez Kościół anglikański w roku 1571, które częściowo różnią anglikański stosunek do spraw kontrowersyjnych od Kościoła rzymskokatolickiego oraz od protestantyzmu kontynentalnego. Artykuły te, które często pozwalają na nieco rozbieżne interpretacje, pozostają jednym z ważniejszych świadectw wiary Wspólnoty anglikańskiej.

TUBAL–KAIN

— syn Lameka, kowal, który – jak powiada Biblia – potrafił wykonaċ wszelkie narzędzia z brązu i z żelaza; „praojciec”, czyli patron, wszystkich kowali (Rdz 4,22).

TYBERIADA

— miasto na zachodnim brzegu jeziora Genezaret, zamieszkane w większości przez pogan. Nowy Testament tylko raz wspomina Tyberiadę, nie podaje też, by odwiedził ją Jezus. Miasto to w 20 r. po Chr. zbudował Herod Antypas jako stolicę Galilei i nazwał na cześċ cesarza Tyberiusza (J 6,23).

TYBERIUSZ

— cesarz rzymski, który sprawował rządy za czasów Jezusa. Objął tron po swym ojczymie, Oktawianie Auguście, w 14 r. po Chr. i panował przez dwadzieścia trzy lata (Łk 3,1).

Tybinga i jej szkoły

— Kilka zupełnie różnych kierunków teologicznych, które się utożsamia z uniwersytetem w Tybindze. Hrabia Eberhard z Wirtembergi, który zakładał ten uniwersytet w roku 1477, zyskał poparcie scholastyka Gabriela Biela (ok. 1420–1495), którego nominalizm znacznie wpłynął na Marcina Lutra (1483–1546). W latach 1534–1535 wydział teologiczny opanowali protestanci. Zastępca Lutra, Filip Melanchton (1497–1560), studiował w Tybindze. Do późniejszych studentów należeli Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) oraz Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775–1854). W latach 1573–1581 trzej teologowie luterańscy: Jakob Andreae, Lukas Osiander oraz Jakob Heerbrand, a także uczony grecki Marcin Crusius – wszyscy z uniwersytetu w Tybindze – nawiązali korespondencję z Jeremiaszem II z Konstantynopola (z przerwami, patriarchą ekumenicznym w latach 1572–1595), któremu w latach 1573–1574 wysłali grecki przekład Wyznania augsburskiego. Mimo przyjaznej reakcji patriarchy nie osiągnięto żadnej zgody. Na początku XIX stulecia Ferdinand Christian Baur (1792–1860) założył sławną „szkołę w Tybindze”, w której skład wchodzili Adolf Hilgenfeid (18231907), Albert Schwegler (1819–1857) i David Friedrich Strauss( 1808–1874). Stosując do dziejów chrześcijaństwa i jego teologii heglowską dialektykę rozwoju (teza–antyteza–synteza), Baur dowodził, że we wczesnym chrześcijaństwie dialektyka żydowskiego stronnictwa Piotra i pogańskiego stronnictwa Pawła została pokonana przez pojawienie się w II stuleciu katolicyzmu. Szkoła Baura upadła, kiedy z niej odeszli Albrecht Ritschl (1822–1889) i Adolf von Hamack (1851–1930). Katolicka szkoła w Tybindze pojawiła się, kiedy w roku 1819 przeniesiono tam katolicki wydział teologiczny z Erlangen. W pierwszym okresie do wybitnych postaci tej szkoły należeli: Johann Sebastian Drey (1777–1853), Johann Baptist Hirscher (1788–1853), który w roku 1837 przeniósł się do Fryburga, oraz Johann Adam Möhler (1796–1838). W drugim okresie katolickiej szkoły w Tybindze spotykamy Johanna Evangelista Kuhna (1806–1887), Franza Antona Staudenmeiera (1800–1856), który się później przeniósł do Fryburga, oraz Karla Josepha Hefelego (1809–1893), sławnego historyka soborów i biskupa Rottenburga. Trzeci okres zaznaczył się wykładowcami: Paul Schanz (1841 –1905), Francis Xavier Funk (1840–1907), Karl Adam (1876–1966) i Joseph Rupert Geiselmann (1890–1970). Chociaż programy się różniły, do zagadnień wspólnych należały: królestwo Boże, rozwój tradycji. Kościół jako organizm i krytyczne studia historyczne. Pod wpływem Johannesa Michaela Sailera (1751–1832) ci katoliccy teologowie mogli przezwyciężyċ Oświecenie przez to, że je „ochrzcili”. Po Soborze Watykańskim II z trudem można mówiċ o „szkołach” w Tybindze. Byli tam jednak znakomici wykładowcy: Joseph (później kardynał) Ratzinger (ur. 1927), Hans Kling (ur. 1928), a także Walter Kasper (ur. 1933), późniejszy biskup Rottenburga, a od 1999 r. sekretarz Papieskiej Rady ds. Popierania Jedności Chrześcijan. Wśród profesorów protestanckich wspomnieċ trzeba Gerharda Ebelinga (ur. 1912), Eberharda Jiingela (ur. 1934), Ernsta Käsemanna (1906–1998) i Jürgena Moltmanna (ur. 1926).

TYMOTEUSZ

— (zob. też Listy do Tymoteusza) – syn Żydówki, która przyjęła wiarę chrześcijańską, i Greka, poganina. Urodził się w Listrze, został po chrześcijańsku wychowany przez matkę Eunice i babcię Lois. Gdy Paweł podczas swej drugiej podróży przybył do Listry, najprawdopodobniej sam go ochrzcił i postanowił zabraċ ze sobą. Odtąd Tymoteusz pozostał wiernym przyjacielem i towarzyszem Pawła, który zlecał mu do wypełnienia ważne misje. Podróżował do Tesaloniki, Koryntu, Efezu i Jerozolimy, okazując się zawsze użytecznym pomocnikiem wielkiego Apostoła. Później Paweł powierzył mu troskę o Kościół w Efezie i w dwóch listach wysłanych do niego, w których nazywa go „prawowitym dzieckiem w wierze” i „swym umiłowanym dzieckiem”, żąda od niego stałej czujności wobec niebezpieczeństw zagrażających wierze i stanowczości w obronie czystości nauki chrześcijańskiej (Dz 16,1–5; 1 Tm 1,2; 2 Tm 1,2.5).

Typologia

— (gr. „nauka o obrazach, o prototypach”). Sposób interpretowania wydarzeń, osób i rzeczy jako „typów” zapowiadających „antytypy”, które realizowały objawienie i zbawienie. W ten sposób Adam i Melchizedek są typami Chrystusa (Rz 5, 14; Hbr 6, 20–7, 28). Dzieje Ludu Bożego podczas wyjścia z Egiptu uprzednio wyrażaj ą wyzwania, z jakimi się chrześcijanie spotkają, i sakramenty, jakie przyjmują (l Kor 10, 1–11). Potop zapowiada chrzest (1 P 3, 20–21), a manna na pustyni uprzedza „chleb życia” (J 6, 48–51). Św. Ireneusz (ok. 130 – ok. 200) – a potem szkoła aleksandryjska – dostroił się do tego typicznego znaczenia Pisma Świętego, co Orygenes (ok. 185 – ok. 254) rozwinął w kierunku alegorycznym. Na Zachodzie typologiczną interpretację przyjął św. Ambroży (ok. 339–397), a w jeszcze większym stopniu św. Augustyn z Hippony (354–430), za którego pośrednictwem przeszła ona do łacińskiego Średniowiecza.

TYR

— prastare fenickie miasto portowe, położone na skalistej wyspie u wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego i słynące ze statków i handlu morskiego. Król Hiram z Tyru był zaprzyjaźniony z Dawidem i Salomonem i dostarczył im wszelkiego drewna, cieśli i murarzy, potrzebnych przy budowie pałacu królewskiego i świątyni w Jerozolimie. W okolicach Tyru przebywał też Jezus; uzdrowił wówczas córkę Syrofenicjanki. W czasach apostolskich w Tyrze istniała już wielka i prężna wspólnota chrześcijan (2 Sm 5,11; Mk 7,24; Dz 21,3–6).

TYTUS

— podobnie jak Tymoteusz, przyjaciel i pomocnik Pawła. Tytus był chrześcijaninem nawróconym z pogaństwa przez samego Pawła. Na Soborze Apostolskim Paweł przedstawił go jako przykład wzorowego chrześcijanina nawróconego z pogaństwa. Później, w czasie trzeciej podróży misyjnej Pawła, Tytus współpracował z nim w Efezie. Paweł wysłał go też do Koryntu z misją rozwiązania zawiłych spraw, które powstały w tamtejszej wspólnocie chrześcijan. Kilkakrotnie Paweł mówi o nim w swych listach jako o wiernym współpracowniku i użytecznym pomocniku. Według tradycji Tytus udał się z Pawłem także na Kretę i został ustanowiony przez Pawła zwierzchnikiem (biskupem) założonej wówczas wspólnoty chrześcijańskiej. Wkrótce potem Paweł napisał do niego list, List do Tytusa, w którym podaje mu wskazówki dotyczące organizowania życia wspólnoty, wyboru i ustanowienia przełożonych i postępowania chrześcijan.



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź