Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Teologia

— (gr. „nauka o Bogu”). Na Zachodzie metodyczna próba zrozumienia i wytłumaczenia prawdy objawionej. Teologia jako fides ąuaerens intellectum (łac. „wiara szukająca zrozumienia”) posługuje się środkami rozumowymi, a w szczególności czerpie z takich dyscyplin, jak historia i filozofia. Wobec Bożych tajemnic teologia zawsze „poszukuje” i nigdy nie dociera do ostatecznych odpowiedzi ani definitywnych spojrzeń. Dzieli się ona na wiele gałęzi i dziedzin; niektóre z nich są tutaj podane. Chrześcijanie wschodni, którzy cechuj ą się troską o duchowośċ, za sedno wszelkiej prawdziwej teologii uważają kontemplację Trójcy Przenajświętszej.

Teologia afroamerykańska

— Północnoamerykańska szkoła teologiczna, rozwinięta przez czarnoskórych chrześcijan, a będąca następstwem kierowanego przez Martina Lutra Kinga (1929–1968) ruchu na rzecz praw obywatelskich. Jej zwolennicy sprzeciwiali się rasistowskiemu i wyłącznie „białemu” interpretowaniu wiary chrześcijańskiej, popierali walkę o prawa społeczne i łączyli siły z ruchami o podobnym charakterze, np. z teologią feministyczną i z rozwiniętą w Ameryce Łacińskiej teologią wyzwolenia.

Teologia aleksandryjska

— Szkoła teologiczna, której początkiem była istniejąca pod koniec II wieku po Chrystusie szkoła katechetyczna w Aleksandrii. Pismo Święte interpretowano w niej w sposób alegoryczny i – podobnie jak w klasycznej chrystologii odgórnej – skupiano się na tym, że Słowo stało się Ciałem, oraz podkreślano boską naturę Chrystusa jako Człowieka. Wśród wielu sławnych przedstawicieli teologii aleksandryjskiej wymienia się św. Pantainosa (zm. ok. 190), św. Klemensa Aleksandryjskiego (ok. 150 – ok. 215), Orygenesa (ok. 185 – ok. 254), św. Atanazego Aleksandryjskiego (zm. 373), Didyma Ślepego (ok. 313–398) i św. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. 444).

Teologia antiocheńska

— Kierunek teologiczny z IV w, związany ze wspólnotą chrześcijańską w Antiochii, z bardzo wyraźnym zabarwieniem egzegetycznym. Kładł on nacisk na dosłowne i historyczne wyjaśnianie Pisma, dążąc jednak także do teorii (gr. „oglądanie, kontemplacja”), która posuwała się poza proste, literalne, znaczenie tekstu. Teologia antiocheńska była narażona na niebezpieczeństwo wyrażenia zgody na dyofizyzm (gr. „dwie natury”), ponieważ jej zwolennicy w niewłaściwy sposób zestawiali w jednej Osobie Jezusa Chrystusa boską i ludzką naturę, a przez uwydatnienie Jego pełnego człowieczeństwa częściowo uprzedzali współczesną chrystologię oddolną. Zazwyczaj się uważa, że teologii antiocheńskiej kształt nadał św. Lucjan z Antiochii, męczennik (zm. 312), który studiował w Edessie; rozwinął jąśw. Eustacjusz z Antiochii (zm. ok. 336) oraz Diodor z Tarsu (zm. ok. 390), a punkt szczytowy osiągnęła w nauczaniu św. Jana Chryzostoma (ok. 347–407), Teodora z Mopsuestii (ok. 350–428) i Teodoreta z Cyru (ok. 393–466).

Teologia apofatyczna

— (gr. „negatywny, przeczący”). Podstawowe pojęcie w teologii Wschodu, często tłumaczone jako teologia negatywna. Kładzie ono nacisk na niewspółmiernośċ wszystkich naszych wysiłków zmierzających do opisania absolutnej tajemnicy Boga. Każde nasze twierdzenie o Bogu musi byċ ograniczone przez odpowiednie zaprzeczenie i przez uznanie, że Bóg w sposób nieskończony przekracza wszelkie nasze kategorie. Wiedza o Bogu nigdy nie jest czysto intelektualna, lecz domaga się zbliżenia do Boga przez moralne i religijne oczyszczenie, klasycznie opisane przez św. Grzegorza z Nyssy (ok. 330 – ok. 395) w jego Życiu Mojżesza.

Teologia biblijna

— Każda teologia, która opiera się przede wszystkim na Piśmie Świętym. Poszczególne teologie biblijne rozwijają takie zagadnienia ze Starego i Nowego Testamentu, jak przymierze, usprawiedliwienie, obietnica, proroctwo albo dzieje zbawienia, by z Pisma Świętego wyprowadziċ jednolite orędzie dla czasów nam współczesnych.

Teologia dialektyczna

— Mający duże znaczenie ruch w teologii protestanckiej w latach dwudziestych, któremu przewodził Karl Barth (1886–1968) i który się całkowicie różnił w poglądach od przeważającego protestantyzmu liberalnego. Teologia dialektyczna przez to, że podkreślała nieskończoną jakościową różnicę między Bogiem a ludźmi, lubowała się w paradoksach (np. wiecznośċ i czas), które nie uwzględniały żadnej rozumowej syntezy.

Teologia dogmatyczna

— Główna gałąźteologii, która czerpiąc dane objawienia z Pisma Świętego i Tradycji, bada i przedstawia w sposób rozumowy wszystkie główne zagadnienia doktryny chrześcijańskiej. Współczesne próby odnowienia tej dyscypliny zmierzają do ustawienia tego, w co wszyscy wierzą, w świetle całej historii chrześcijaństwa i zmieniających się warunków życia w naszych czasach (OT 16).

Teologia feministyczna

— Podejście do teologii (rozwinięte głównie w Stanach Zjednoczonych po roku 1968) protestujące przeciw długotrwałej przewadze mężczyzn w teologii, egzegezie i życiu Kościoła. Domaga się ono czasami między innymi święceń kapłańskich dla kobiet i posługiwania się językiem, który by nie uwzględniał struktur podtrzymujących męską przewagę.

Teologia fundamentalna

— Dział teologii zachodniej, który się zajmuje sprawami podstawowymi, a szczególnie objawieniem Bożym w dziejach Izraela i w życiu Jezusa Chrystusa, warunkami, które sprawiają, że się człowiek otwiera na to objawienie Boże, znakami, dzięki którym wiara w Jezusa Chrystusa i przez Niego staje się rozumna, wreszcie przekazywaniem (w tradycji Kościoła i w pismach natchnionych) doznań związanych z objawieniem się Boga.

Teologia Janowa

— Teologia wyprowadzona z czwartej Ewangelii i z Pierwszego Listu św. Jana, w mniejszym stopniu z Drugiego i Trzeciego Listu św. Jana i z Apokalipsy. Ewangelia św. Jana posługuje się symbolami (np. chleb, woda i pasterz, itp.), przeciwstawnymi obrazami (np. prawda – kłamstwo, miłośċ – nienawiśċ), a ogólnie rzecz biorąc, językiem rozmodlonym, wewnętrznie przeżytym i trynitarnym; celem jej jest rozbudzenie wiary w Jezusa jako Chrystusa i Syna Bożego (J 20, 31). Język tej Ewangelii jest bogaty w słownictwo zaczerpnięte z objawienia (np. chwała, znaki, prawda i świadectwo), nie pomija jednak tego, co Chrystus –prawdziwy „krzew winny”, z którym jesteśmy złączeni jako latorośle (J 15, 1–8)–czyni, udzielając życia wiernym i dając im moc, by się stali dzieċmi Bożymi (J 1, 12–13). Prolog do Ewangelii (J 1, 1–18) zapowiada walkę między światłością i ciemnością. Początkowe życzliwe nastawienie do Jezusa, który przychodzi jako Boże „światło świata” (J 8, 12; 9, 5; 12,46), skończyło się powstaniem podziału między (a) tymi, którzy pozostali duchowo ślepi, nienawidzą światła (J 1, 5; 3, 19; 9, 39–41) i pogrążają się w ciemnościach nocy (J 13, 30), (b) a tymi, którzy odzyskali zdrowie i widzą prawdę (J 1, 39; 9, 1–38; 20, 29). Po ostatniej mowie Jezusa skierowanej do najbliższych zwolenników, po złożeniu obietnicy zesłania Ducha Świętego i po modlitwie arcykapłańskiej (J 13, 1–17, 26) moce ciemności zdają się przeważaċ podczas męki, ale ustępują przed oślepiającym zwycięstwem podczas zmartwychwstania. Żeby odrzuciċ głoszone przez doketów fałszywe rozumienie prawdy o tym, że Słowo się stało Ciałem (J 1, 14), pierwszy List św. Jana kładzie jeszcze raz nacisk na rzeczywistośċ wcielenia (l J 4, 2–3), podczas którego Bóg się nam objawił jako Miłośċ (1 J 4, 7–12). Kościół wschodni czci św. Jana jako teologa par excellence. Patmos, miejsce, na którym zgodnie z tradycją miał napisaċ Apokalipsę, jest celem pielgrzymek.

Teologia katafatyczna

— (gr. „twierdzący, pozytywny”). Pojęcie dopełniające do teologii apofatycznej, czyli negatywnej, właśnie dlatego nazywane czasami „teologią pozytywną". Mimo że kategorie poznawcze, którymi się kierujemy, są u samych swoich podstaw niewystarczające, możemy wypowiadaċ wiele prawdziwych twierdzeń o Bogu, który się nam objawił w sposób niezrównany w Jezusie Chrystusie i dał się nam poznaċ teraz przez Ducha Świętego. Teologia apofatyczna jednak kładzie nacisk na to, że nawet mimo faktu, iż Bóg sam siebie nam objawił i sam siebie nam darował, pozostaje On dla nas zasadniczą tajemnicą.

Teologia kerygmatyczna

— (gr. „przepowiadaċ, głosiċ orędzie”). Teologia nastawiona na przepowiadanie decydujących wydarzeń z dziejów zbawienia. W latach trzydziestych tego stulecia Franz Lakner na wydziale teologicznym w Innsbrucku rozwijał teologię kerygmatyczną, której ośrodkiem był Chrystus taki, jakim Go trzeba głosiċ. Ta próba niezupełnie się powiodła. Mimo to dzięki pracom Hugona Rahnera, Josepha Jungmanna i innych, bardziej kerygmatyczne podejście do teologii powszechnie zastąpiło abstrakcyjne spekulacje scholastyczne.

Teologia kongregacyjna

— Odmiana protestantyzmu, której źródłem jest reformacja i której zdaniem Kościoły lokalne mają prawo do załatwiania swoich własnych spraw w całkowitej niezawisłości; uzasadnienia tej opinii zwolennicy tej teorii dopatrują się w Piśmie Świętym.

Teologia misyjna

— Systematyczna nauka o tym, w jaki sposób cały Kościół i wszyscy chrześcijanie zostali posłani przez Chrystusa. Św. Franciszek Ksawery (1506–1552), mimo że cechował się odwagą i szlachetnością, narzucił zwyczaje łacińskie mieszkańcom wybrzeża malabarskiego, podczas gdy żyjący później jezuita św. Robert Nobili (1577–1656) przyjął zwyczaje hinduskie. W Chinach inni misjonarz jezuita, Matteo Ricci (1552–1610) dostosował obrzędy chrześcijańskie do kultury miejscowej, co spowodowało gwałtowny spór na temat „obrzędów chińskich”. Klemens XI (papież w latach 1700–1721) potępił tego rodzaju praktyki, a Benedykt XIV (papież 1740–1758) wymagał nawet od misjonarzy, by składali przysięgę, że tego nie uczynią. W dwudziestym wieku zmianę poglądów na temat działalności misyjnej Kościoła wyrażały cztery encykliki papieskie: Maximum illud Benedykta XV (1919), Rerum Ecclesiae Piusa XI (1926), Evangelii praecones Piusa XII (1951) oraz Princeps Pastorum Jana XXIII (1959). Podkreślając fakt, że Kościół otrzymał polecenie upowszechniania Ewangelii na całym świecie, papieże ci wskazywali na koniecznośċ kształtowania Kościołów miejscowych (Benedykt XV), kształcenia miejscowego duchowieństwa (Pius XI), zachęcania ludzi świeckich do odnawiania struktur społecznych (Pius XII), oraz przystosowania do kultur miejscowych (Jan XXIII). Sobór Watykański II dostrzegał, że posłannictwo Kościoła korzeniami tkwi w tym, że Chrystus posłał apostołów tak, jak On sam został posłany przez Ojca niebieskiego (LG 17). Kościół z samej swojej natury jest nieustannie wysyłany do całego świata (AG 2, 10). W czasach dawniejszych działalnośċ misyjna ponosiła konsekwencje wynikające ze zgorszenia, jakie niósł ze sobą podział chrześcijaństwa, zgadzała się też na wiele politycznych, ekonomicznych, rasowych i kulturalnych niesprawiedliwości, mogła też byċ częściowo odmianą duchowego kolonializmu. Obecnie niemal cała teologia misyjna jest zdania, że troska o całościowy rozwój i wyzwolenie należy do pełnego misyjnego zadania Kościoła. W encyklice Evangelii nuntiandi (1975) papież Paweł VI daje katolikom wspaniałe wskazówki o naturze pracy ewangelizacyjnej we współczesnym świecie.

Teologia moralna

— Dział teologii, który się zajmuje studiami nad tym, jak chrześcijanie (i inni ludzie) powinni postępowaċ, i uczy ich tego. To systematyczne spojrzenie na życie moralne chrześcijan opiera się na Piśmie Świętym (np. na Dekalogu, na Kazaniu na Górze, na zaleceniach św. Pawła), na racjach filozoficznych i na tradycyjnym doświadczeniu i nauczaniu Kościoła. Powinna ona wynikaċ z pełnego spojrzenia na to, czego się domagało pierwotne stworzenie (Rdz 1, 26–27) i na odtworzeniu człowieczeństwa w Chrystusie (Rz 6, 4; 8, 28–30; 1 Kor 15, 49; 2 Kor 5, 17; Ef 4, 24; Kol 3, 10). Od czasów św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225–1274) teologię moralną często odrywano od jej dogmatycznych i biblijnych korzeni, a zdrowa kazuistyka stawała się często pustym legalizmem. Znamienną cechą nauki moralnej św. Alfonsa Liguoriego (1696–1787) była głęboka erudycja i wielkie zrozumienie dla spraw duszpasterskich. Johannes Baptist Hirscher (1788–1865) z Tybingi systematycznie przedstawiał moralnośċ, posługując się terminologią królestwa Bożego. W drugiej połowie wieku XX studia biblijne, nauki świeckie, rozwój filozofii, a nade wszystko odnowa w chrystologii, eklezjologii i antropologii – sprawiły, że teologia moralna stanęła przed wielkim wyzwaniem, a równocześnie się wzbogaciła. Od czasów Leona XIII (1810–1903) nauczanie papieskie coraz bardziej zachęcało moralistów, by się zajmowali nie tylko moralnością jednostek, ale także szerzej spojrzeli na sprawiedliwośċ społeczną, na stosunki między państwem a Kościołem i na pokój między narodami. Wschodnia teologia moralna uwypukla nasze „życie w Chrystusie”, gdyż dogmat to reflektująca duchowośċ, a duchowośċ to życie dogmatem. Kwestie moralne dotyczące wiary rozwiązywane są przez akribeia (gr. „dokładnośċ”), a kwestie dotyczące praktyki duszpasterskiej przez oikonomia (gr. „zarządzanie”).

Teologia narracyjna

— (łac. „opowiadaċ”). Nowoczesna próba odnowienia teologii chrześcijańskiej jako teologii religii historycznej, która nie tylko ma coś do przekazania, ale ma także wydarzenia do opowiedzenia. Wyzwalając się od abstrakcyjnych stwierdzeń doktrynalnych, teologia narracyjna odnajduje swoją ojcowiznę w biblijnych i innych religijnych opowiadaniach. Teologia narracyjna wprawdzie pożytecznie naprawia dążenia do oderwania teologii od życia i kultu, potrzeba jej jednak krytycznych zasad umożliwiających ustalenie znaczenia i prawdy. Wśród chrześcijan wschodnich narracyjny wątek w teologii ocalał w liturgii i ikonach.

Teologia naturalna

— Nauka zajmująca się wiedzą o Bogu dostępną tylko przy pomocy samego rozumu (zob. Ps 19, 1–4; Mdr 13, 1–9; Dz 14, 17; 17, 22–31; Rz 1, 18–23; 2, 14–15). Teologia naturalna, rozwinięta przez św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225–1274), została zakwestionowana w czasach Oświecenia, kiedy to celem ataku stała się słusznośċ argumentów na istnienie Boga. Sobór Watykański I (1869–1870) nauczał, że „z rzeczy stworzonych można z całą pewnością rozpoznaċ Boga przy pomocy naturalnego światła rozumu ludzkiego” (DH 3004; ND 113; zob. DV 6). Sobór stwierdził wprawdzie możliwośċ takiego poznania („można rozpoznaċ”), nie wskazał jednak sposobu, w jaki Boga poznajemy (dowody rozumowe? intuicja? przeżycie mistyczne?), nie rościł też sobie prawa do zapewnienia, że ktokolwiek tę możliwośċ zrealizował bez ukrytej pomocy łaski. Karl Barth (1886–1968) i inni przedstawiciele teologii dialektycznej, dowodząc, że grzech po prostu uniemożliwił rozumowi ludzkiemu poznanie Boga, zdecydowanie odrzucają jakąkolwiek teologię naturalną. Teologię naturalną najczęściej uprawiają wierzący chrześcijanie. Jeżeli nawet pomijaj ą oni to, co wiedzą z objawienia, to jednak podnoszą te zagadnienia o Bogu, które zakładają uprzednie zżycie się z odpowiedziami. Ostatecznie teologia czysto naturalna wskazuje na abstrakcyjny i filozoficzny sposób patrzenia na ludzkośċ – zupełnie różny od konkretnego spojrzenia na ludzkośċ grzeszną, jaką nam ukazuje teologia dziejów zbawienia. Sobór Watykański II ustawia poznanie Boga z rzeczy stworzonych (czyli teologię naturalną) w nawiązaniu do dziejów objawienia i zbawienia (DV 2–6, 14–17).

Teologia negatywna

— Podobnie jak w teologii apofatycznej podejście do Bożej Tajemnicy, które podkreśla, że raczej potrafimy powiedzieċ, czym Bóg nie jest, niż czym jest w rzeczywistości. Jest to sposób uprawiania teologii, który kładzie większy nacisk na to, co się wyraża po łacinie słowem sapientia (łac. „mądrośċ”) niż scientia (łac. „wiedza”). Teolog prawosławny Włodzimierz Łosski (1903–1958) skrytykował zachodnią teologię negatywną za to, że szuka kompromisu pomiędzy wiarą i rozumem zamiast zaakceptowaċ nierozwiązywalne antynomie, lub pozorne sprzeczności pomiędzy przekonaniami.

Teologia pastoralna

— Teologia zwracająca uwagę na: przejście od studiowania Pisma Świętego i teologii systematycznej do przepowiadania i nauczania religii; praktykowanie życia liturgicznego i sakramentalnego; udzielanie rad w dziedzinie moralnej i duchowej; troskę o ludzi mających szczególne potrzeby (np. o uchodźców, narkomanów, chorych, podeszłych wiekiem i umierających); walkę o sprawiedliwośċ i pokój; opiekę nad ludźmi w różnym wieku i w różnych sytuacjach życiowych. Wielu uważa teologię pastoralną za synonim teologii praktycznej albo krytycznego spojrzenia na wielostronne posłannictwo Kościoła w świecie. Na przestrzeni wieków wśród znakomitych ludzi, którzy dali swój wkład w rozwój teologii pastoralnej, wymieniċ trzeba św. Jana Chryzostoma (ok. 349–407), św. Grzegorza Wielkiego (ok. 540–604) i Karla Rahnera (1904–1984).

Teologia Pawłowa

— Teologia rozwinięta przez św. Pawła (zm. ok. 67), którego powołanie będące nawróceniem ok. 34 roku (1 Kor 9, 1; 15, 8–11; Dz 9, 3–9) zmieniło z gorliwego faryzeusza (Flp 3, 5–8; Dz 22, 3–5), prześladowcy chrześcijan (1 Kor 15, 9; Ga 1, 13–14; Dz 7, 58 – 8, 3; 9, 1–2) w wielkiego apostoła narodów (Ga 1, 12. 15–16; 2, 7; Dz 9, 15). Radykalnie nastawiony na zmartwychwstanie ukrzyżowanego Jezusa (Rz 4, 25; 1 Kor 1, 17–25; 15, 14–15; Flp 2, 6–11), Paweł nauczał, że nasze usprawiedliwienie wywodzi się z wiary i Chrystusowej łaski pojednania (Rz 5, 6–11), a nie z wypełniania Prawa (Ga 2, 16–4, 31). Przez chrzest ludzie wierzący istniej ą w Chrystusie (Rz 8, 1. 16, 7; 1 Kor 15, 22; Flp 3, 8–9), a przez Ducha Świętego żyją nowym życiem (Rz 5, 1–8, 39) i stopniowo się przemieniają w obraz Chrystusa (Rz 8, 29), tworząc równocześnie świątynię Ducha Świętego (1 Kor 3, 16–17) i Ciało Chrystusa (1 Kor 12, 12–27). W „nowym Izraelu Bożym” (Ga 6, 16) wszyscy ochrzczeni cieszą się podstawową jednością (Ga 3, 26–28) i są wezwani do tego, by korzystali z rozmaitych charyzmatów (1 Kor 12, 1 –31) w celu budowania wspólnoty w miłości (Rz 5, 5; 1 Kor 12, 31–13, 13) i ukazania własnym życiem owoców Ducha (Ga 5, 16–26). Razem z teologią Janową, teologia Pawłowa była główną teologią nowotestamentalną i wywarła ogromny wpływ na dzieje chrześcijaństwa.

Teologia piękna

— W estetyce piękno jest jakością albo zestawieniem jakości, które sprawiają przyjemnośċ. Harmonia własnych Bożych doskonałości i współdziałania sił w dramacie zbawienia człowieka budzi zachwyt własnym pięknem. To piękno możemy kontemplowaċ w chwale i blasku, które Chrystus nam objawił jako Jednorodzony Syn Ojca niebieskiego (J 1, 14). W nowszych czasach Hans Urs von Balthasar (1905–1988) na Zachodzie oraz Paweł Florenskij (1882 – ok. 1943) i Paul Evdokimov (1901–1970) na Wschodzie zrobili bardzo wiele dla rozwinięcia teologii piękna.

Teologia polityczna

— Teologia protestująca przeciw „prywatyzacji religii” i kładąca nacisk na społeczną odpowiedzialnośċ chrześcijan. Odkąd chrześcijanie uzyskali wolnośċ religijną dzięki odnowie dokonanej przez Konstantyna Wielkiego (ok. 280–337), niektórzy z nich – tacy jak Euzebiusz z Cezarei (ok. 260 – ok. 340) czasami się posługiwali prawdami wiary, żeby usprawiedliwiċ cesarskie roszczenia, politykę i sposób postępowania. Nowe fałszywe skojarzenie ustroju politycznego i religii zachęcało nieraz do wojen i prześladowań, nie mówiąc o współczesnych „czystkach etnicznych”. Oświecenie doprowadziło do przeciwnej skrajności, głosząc pogląd, że religia i polityka nie powinny mieċ ze sobą nic wspólnego i że wiara jest prywatną sprawą sumienia każdego człowieka z osobna. Teologia polityczna Johanna Baptista Metza (ur. 1928) i innych, choċ daleka od myśli o upolitycznieniu religii, ma na celu ukazanie wzajemnych powiązań wiary chrześcijańskiej z ustrojem społecznym i politycznym – przede wszystkim przez wyrażenie sprzeciwu wobec ogromu niesprawiedliwości na naszym świecie i przez położenie nacisku na solidarnośċ z ukrzyżowanym Jezusem i niezliczonymi ofiarami dawnych i obecnych dziejów świata. Ta teologia życia religijnego znalazła pewnego rodzaju oficjalny odpowiednik w wydanej w roku 1987 encyklice Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis.

Teologia pozytywna

— Gałąźteologii zajmująca się historycznymi przesłankami i szczegółowymi wydarzeniami (wziętymi z Pisma Świętego i Tradycji, żeby określiċ to, czego naucza wiara chrześcijańska) i przeciwstawna teologii naturalnej, która się zajmuje powszechnymi zasadami religijnymi znanymi z rozumu. Obecnie wyrażenie „teologia pozytywna” rzadko się pojawia w schematach zawierających podział całej teologii; jej miejsce często teraz zajmuje wyrażenie „teologia historyczna”.

Teologia rozwoju

— Kierunek teologiczny, któremu początek dał Alfred North Whitehead (1861–1947); jego filozofia, podobnie jak niektóre inne filozofie, kładzie nacisk na pierwszeństwo stawania się nad istnieniem, przewyższa je jednak, ponieważ próbuje scaliċ to podejście do rzeczywistości z wynikami nauk przyrodniczych. Whitehead uważa, że ostatecznymi zasadami rzeczywistości są raczej „aktualne byty” niż substancje, a za swój własny punkt wyjścia uznaje „aktualne sposobności” albo byty we wzajemnym oddziaływaniu z całym wszechświatem. Bóg dzięki temu, że wszystko ogarnia miłością, nie działa przez przymus, jest „wielkim towarzyszem, który współuczestniczy w cierpieniu i rozumieniu”. Dokonany przez Whiteheada przekład tradycyjnej metafizyki na dynamiczną terminologię znalazł zwolenników przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i na Wyspach Brytyjskich. Niektórzy, np. Charles Hartshome (ur. 1897), rozwijali teologię rozwoju w nieco innym kierunku. Autorzy komentarzy uznają wprawdzie wartośċ nacisku, jaki Whitehead kładzie na kategorie osobowe, mimo to poddają krytyce jego filozoficzne poglądy na takie zagadnienia, jak jego pojęcie „skończonego Boga”, który zmienia się w interakcji z ewoluującym światem.

Teologia symboliczna

— Pogląd głoszący, że świat widzialny jest obrazem świata niewidzialnego. Platon (427–347 przed Chr.), pisząc w dialogu Timajos o początku i układach świata, mówi: „Czas jest ruchomym obrazem wieczności”. Przypowieści wskazują, że Jezus we wszystkich rzeczach i w codziennych wydarzeniach upatrywał jakby okna otwarte na Boga i zaproszenie, by odpowiedzieċ na Boże działanie. Orygenes (ok. 185 – ok. 254) opracował teologię zdecydowanie symboliczną. Św. Augustyn z Hippony (354–430) w symbolizmie filozoficznym i w interpretacji Pisma Świętego podsunął świeży bodziec do symbolicznej interpretacji rzeczywistości. Augustianin, Hugo od św. Wiktora (ok. 1096–1141), na wszystko we wszechświecie spoglądał jako na pewnego rodzaju sakrament Bożych rzeczywistości. Hugo Rahner (1901–1968) mawiał o teologii swój ego brata, Karla Rahnera (1904–1984), że jest to teologia prawdziwego symbolu. We wschodniej teologii ikon mamy przede wszystkim do czynienia z podejściem symbolicznym.

Teologia systematyczna

— Próba przedstawienia w sposób logiczny i naukowy zasadniczej nauki chrześcijańskiej. Teologia systematyczna w praktyce zazwyczaj się zbiega z teologią dogmatyczną, może się jednak od niej różniċ tym, że może w sobie zawieraċ także zagadnienia moralne. Może się też różniċ od teologii dogmatycznej tym, że poświęca więcej uwagi metodologii i terminologii, że się posługuje zasadami filozoficznymi, że ma ściśle ustalony punkt widzenia i że się zajmuje sprawami związanymi z uwarunkowaniami i ograniczeniami wiedzy teologicznej. Teologia systematyczna zachodnia często tłumaczyła analitycznie różne zagadnienia (chrystologię, łaskę, sakramenty, itd.), natomiast teologia wschodnia miała zazwyczaj podejście bardziej syntetyczne.

Teologia śmierci Boga

— Prąd teologiczny – popularny w latach sześċdziesiątych – rozwinięty głównie w Stanach Zjednoczonych, który czasem prowadził dialog ze współczesnym sobie ateizmem, innym razem przedstawiał świat jako porzucony przez Boga, a nawet szedł w ślady Fryderyka Nietzschego (1844–1900) i głosił, że Bóg poniósł śmierċ z rąk ludzi.

Teologia transcendentalna

— Kierunek teologiczny podobny do filozofii transcendentalnej i związany w sposób szczególny z Karlem Rahnerem (1904–1984) i Bernardem Lonerganem (1904–1984). Pyta ona o możliwośċ odpowiedzi, na które czekamy, gdy się zastanawiamy nad ludzkim podmiotem. Posługując się przykładem Rahnera, możemy powiedzieċ, że pokuta to nie tylko obiektywny obowiązek, który trzeba wypełniċ, ale także cnota skłaniająca podmiot do zmiany postępowania. Każde obiektywne pytanie ma subiektywny aspekt rzucający nowe światło na poruszane zagadnienia teologiczne.

Teologia Trójcy Przenajświętszej

— Próby zrozumienia i wyjaśnienia choċ w niewielkim stopniu głównej tajemnicy wiary chrześcijańskiej, że mianowicie istnieje jeden Bóg w Trzech odrębnych Osobach: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty (Mt 28, 19; 2 Kor 13, 13). Św. Augustyn z Hippony (354–430), malując na podstawie działania naszego rozumu i woli własny „psychologiczny” model Trójcy Przenajświętszej, wyjaśniał zrodzenie Syna (albo Słowa) przez analogię do ludzkiego poznania samego siebie, podczas gdy miłością samego siebie wyjaśniał pochodzenie Ducha Świętego, „uosobioną” wzajemną miłośċ Ojca i Syna. Przez całe stulecia teologowie szli w ślady Augustyna, albo przyjmowali inne analogie z przeżyċ i filozofii takich, jak „Ja–Ty–My” myśli personalistycznej upowszechnionej przez Marcina Bubera (1878–1965). Wszystkie te podejścia do Trójosobowego Boga mogą byċ pomocne. Ponieważ jednak zostały one zaczerpnięte ze stworzonej ludzkiej rzeczywistości i z powszechnego doświadczenia, nie tkwią bezpośrednio korzeniami w przekazywaniu się Boga w historii zbawienia, które szczyt osiągnęło w Tajemnicy Wielkanocnej. Słynna ikona, namalowana przez św. Andrzeja Rublowa (ok. 1360–1430), znajdująca się obecnie w galerii w Moskwie, ukazuje scenę filoksenii (gr. „gościnnośċ”) Abrahama z trzema aniołami siedzącymi przy stole (Rdz 18, 1–15), scenę zatem, która chrześcijanom podsuwa niepojętą tajemnicę Trójcy Przenajświętszej. Kielich na stole wiąże tę tajemnicę z Eucharystią, a przez to ze zbawczymi dziejami Chrystusa, z Jego męką, śmiercią i zmartwychwstaniem. Ta ikona przywodzi nam na myśl główną prawdę teologii Trójcy Przenajświętszej: rozumowanie winno prowadziċ od Trójcy Ekonomicznej (objawionej w dziejach zbawienia) do Trójcy Immanentnej (w czym mogą nam pomóc analogie z rzeczywistości stworzonej), a nie odwrotnie. W teologii Trójcy Przenajświętszej – podobnie jak gdzie indziej – porządek zbawienia ma pierwszeństwo przed porządkiem stworzenia.

Teologia wschodnia

— Teologia rozwinięta przez greckich oraz syryjskich Ojców Kościoła. Ogólnie rzecz biorąc, teologia wschodnia jest zaangażowana w przechowanie całej tradycji chrześcijańskiej tak, jak została ona podana przez Ducha Świętego, zapisana w Piśmie Świętym, a szczególnie przekazywana przez pierwsze sobory powszechne i wspominana uroczyście podczas obchodów liturgicznych i na ikonach. Jej cechą znamienną jest prymat tego, co duchowe, duchowośċ bowiem uważa się za żywy dogmat, a dogmat za tę formę duchowości, która w jego słownym sformułowaniu znalazła oficjalne poparcie. Łącząc harmonijnie naukę Kościoła, jego duchowośċ i dyscyplinę, teologia wschodnią czerpie natchnienie i ukształtowanie z liturgii i z życia monastycznego.

Teologia wyzwolenia

— Ruch szeroko rozpowszechniony w Ameryce Łacińskiej, który: nawiązuje do wyjścia z Egiptu, do nawoływań prorockich, by się troszczyċ o sprawiedliwośċ, i do faktu, że Jezus głosił królestwo Boże; Pismo Święte odczytuje na tle całkowitego wyzwolenia; zakorzenił się głęboko tam, gdzie struktury niesprawiedliwości i ekonomicznej zależności uciskaj ą ogromne rzesze ludzi biednych. Do jego czołowych przedstawicieli należą: Juan Luis Segundo (1925–1996), Jon Sobrino (ur. 1928), a szczególnie Gustavo Gutierrez (ur.1928), którego książka pt. Teologia wyzwolenia (wydanie pierwsze w roku 1972) dała temu ruchowi początek. Głęboko zainteresowani tym, że teologia ma publiczne zadanie popierania zmian społecznych, przywódcy tego ruchu zawsze rozwijali duchowośċ wyzwolenia. Papież Jan Paweł II w wydanej w roku 1987 encyklice Sollicitudo reisocialis (łac. „Troska o sprawy społeczne”) nawoływał do ogólnoświatowego procesu „rozwoju i wyzwolenia”, który sam siebie wyraża „w okazywaniu miłości i posługiwaniu bliźnim”, zwłaszcza najuboższym (nr 46).

Teonomia

— (gr. „prawo Boże”). Etyka, dla której ostatecznym autorytetem jest wola Boża ukazywana za pośrednictwem naszego stworzonego rozumu oraz wolnej woli.

Teoria dwóch źródeł

— Niemal powszechnie przyjęta hipoteza, że Ewangelie św. Mateusza i św. Łukasza miały dwa większe źródła: Ewangelię św. Marka i źródło „Q” (zbiór wypowiedzi Jezusa). Powszechnie utrzymywany pogląd od wieku XVI do Soboru Watykańskiego II, że istnieją dwa „materialnie” oddzielone i równie ważne „źródła objawienia”: Tradycja i Pismo Święte.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź