Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

SOAR

— jedno z pięciu miast, położonych na południowym wybrzeżu Morza Martwego. W Soarze znalazł schronienie Lot w czasie zagłady Sodomy i Gomory (Rdz 13,10; 14; 19,20–23).

Sobornost′

— (ros. „zebranie, zgromadzenie”). Wyraz, którego użył Jurij Samarin (1819–1876) w rosyjskim przekładzie pisanych po angielsku i francusku dzieł Aleksego Chomjakowa (1804–1860), rosyjskiego prawosławnego teologa świeckiego. Wyraz ten odpowiada wyrazom koncyliaryzm i kolegialnośċ (rosyjski wyraz sobór to mniej więcej tyle samo, co „zgromadzenie, synod”). Od wieku XI wyrazu soborny w słowiańskim przekładzie wyznania wiary używa się na oznaczenie tego, co w wyrażeniu „Kościół katolicki” oznacza wyraz „katolicki”. Chomjakow uważał, że sobornost′ jest cechą charakterystyczną Kościoła prawosławnego: jest to pełna miłości współpraca wiernych i hierarchii w życiu, wierze i kulcie. Dowodził on też, że katolicy mają jednośċ bez wolności, protestanci – wolnośċ bez jedności, a prawosławni – wolnośċ w miłości. Sobornost′ sprowadza się do kolegialności wszystkich członków Kościoła.

Sobory laterańskie

— Cała seria synodów i soborów, które się odbywały w pałacu na Lateranie przyległym do bazyliki św. Jana, która jest katedrą biskupa Rzymu. W pierwszym tysiącleciu wszystkie sobory powszechne, obradowały na Wschodzie, jednak niektóre synody laterańskie cieszyły się pewnym znaczeniem. Pierwszy został zwołany przez Konstantyna Wielkiego przeciw donatystom i odbył się w roku 313 za pontyfikatu papieża Milejadesa. Przeciw monoteletom odbył się inny sławny synod, zwołany w roku 649 przez papieża św. Marcina I, a popierany przez wielkiego teologa wschodniego, św. Maksyma Wyznawcę. W Średniowieczu odbyło się na Lateranie pięċ soborów, które w Kościele łacińskim uchodzą za powszechne.

Sobór Chalcedoński

— Czwarty sobór powszechny, który się odbył w mieście zwanym obecnie Kadi–Koy (Turcja), leżącym na przeciwległym Konstantynopolowi brzegu Bosforu. Sobór został zwołany, by się zająċ monofizycką herezją Eutychesa (ok. 378–454), który tak się przeciwstawiał istnieniu dwóch natur w Chrystusie (nestorianie), że wpadł w błąd przeciwny i twierdził, że Chrystus ma tylko jedną naturę, mianowicie boską, albo trzecią, która powstała z pierwotnych dwóch, a po wcieleniu stała się tylko jedną. Eutyches został potępiony na synodzie lokalnym w Konstantynopolu w roku 448, ale już w roku następnym został zrehabilitowany na zwołanym przez cesarza Teodozjusza II (panował w latach 401–450) synodzie w Efezie. Leon I (papież 440–461) napiętnował synod w Efezie (449) jako latrocinium (łac. „łotrostwo”), ponieważ stosowana na nim przemoc i brak zachowania procedury kanonicznej pozbawiła go prawa do wyrokowania, co papież wyraził w słynnym Liście do Flawiana, patriarchy Konstantynopola (zm. 449). Kiedy Teodozjusz II spadł z konia i zmarł, cesarz Marcjan, który był mężem siostry zmarłego cesarza św. Pulcherii (399–453), w porozumieniu z papieżem zwołał nowy sobór do Chalcedonu. Zebrało się na nim 500 do 600 biskupów; wszyscy byli ze Wschodu oprócz trzech legatów papieskich i dwóch biskupów z Afryki. Ojcowie soboru potępili Eutychesa; zrobił to także Dioskor, patriarcha Aleksandrii, który go wcześniej popierał. Sam Dioskor (zm. 454) został usunięty ze stanowiska, ponieważ ośmielił się ekskomunikowaċ papieża Leona. Sobór ogłosił dogmat o dwóch naturach w Chrystusie, boskiej i ludzkiej, oraz o jednej Osobie. Podkreślono wtedy szczególnie, że „jeden i ten sam Chrystus, Pan, Syn Jednorodzony” został poznany w tych dwóch naturach, które bez uszczerbku dla ich właściwości nadal istnieją „bez pomieszania, bez zmiany, bez podziału i bez rozłączenia”, chociaż należą tylko do jednej Osoby, a nie do dwóch (DH 300–302; ND 613–615)). Ponadto Sobór ogłosił 27 kanonów dotyczących spraw dyscyplinarnych. Jerozolima stała się piątym patriarchatem, papież Leon odmówił jednak uznania dwudziestego ósmego kanonu, który przyznawał Konstantynopolowi, „nowemu Rzymowi”, daleko idące uprawnienia jurysdykcyjne jako drugiemu po starym Rzymie.

Sobór Efeski

— Trzeci sobór powszechny, a zarazem pierwszy, którego akta soborowe posiadamy. Został zwołany przez wschodniego cesarza, Teodozjusza II (panował w latach 408–450), aby zakończyċ spór wywołany przez Nestoriusza (zm. ok. 451), patriarchę Konstyntynopola, który miał zastrzeżenie co do powszechnie przypisywanego Maryi tytułu „Theotokos” (gr. „Bogurodzica”). Nie czekając na legatów papieskich ani na biskupów syryjskich, którym przewodził Jan, patriarcha Antiochii (zm. 441), św. Cyryl Aleksandryjski (zm. 444) 22 czerwca 431 roku otworzył obrady soboru, który naukę Nestoriusza potępił, a jego samego obłożył klątwą. Sobór Efeski nie uchwalił żadnej nowej formuły dogmatycznej, stwierdził raczej, że drugi list św. Cyryla do Nestoriusza zgadza się z Nicejskim wyznaniem wiary (325) (zob. DH 250–268; ND 604–606). Ogłaszając, że Maryja jest Matką Boga, sobór uznawał, że Jezus Chrystus jest Jedną i tą samą” Osobą Bożą. Ta w pierwszym rzędzie chrystologiczna nauka utorowała drogę do sformułowań Soboru Chalcedońskiego (451). Ósmy kanon Soboru Efeskiego uznawał autokefalicznośċ Kościoła na Cyprze.

Sobór Florencki

— (1438–1445). Powszechnie się go uważa za siedemnasty sobór powszechny Kościoła rzymskokatolikiego, a czasami jego początek datuje się na rok 1431, ponieważ pierwsza częśċ Soboru w Bazylei była przygotowaniem Soboru Florenckiego. Pierwotnie zwołano go po to, by doprowadziċ do jedności z Kościołem greckim. Kiedy legaci greccy przybyli, sobór zebrał się najpierw w Ferrarze (1438–1439), potem się przeniósł do Florencji w roku 1439, a wreszcie do Rzymu w roku 1443. W dniu 6 lipca 1439 roku podpisano bullę o nawiązaniu jedności z Grekami, a 22 listopada tego samego roku doszło do unii z Ormianami. Sobór doprowadził do unii z Kopiami i Etiopczykami (4 lutego 1442 roku) i z kilkoma innymi Kościołami wschodnimi. Sobór Florencki kładł nacisk na wyrażenie Filioque (ale nie nalegał na Greków, żeby je włączyli do odmawianego wyznania wiary), na bezpośrednie oglądanie Boga po śmierci przez tych, którzy nie popełnili grzechu po chrzcie świętym albo się z niego oczyścili, na prymat papieża (chociaż wyrażono to bardzo ogólnie) i na istnienie siedmiu sakramentów (DH 1304–1308, 1310–1327; ND 2308–2309). Jednośċ osiągnięta, częściowo na skutek obawy inwazji tureckiej, nie trwała długo, jednakże Sobór Florencki posłużył za platformę dla Unii Brzeskiej (1595–1596), za sprawą której miliony Słowian przystąpiły do Kościoła katolickiego, tak jak to miały uczyniċ inne grupy wschodnie.

Sobór Konstantynopolitański I (381)

— Zwołany został przez cesarza Teodozjusza I w celu wzmocnienia jedności w wierze po długo trwających sporach ariańskich. Wzięli w nim udział, zgodnie z planem, tylko biskupi ze Wschodu, według tradycji 150–ciu, a w rzeczywistości 146–ciu. Nie było na nim oficjalnego przedstawiciela papieża św. Damazego I (papieża w latach 566–584), ani żadnego z biskupów Zachodu. Po śmierci pierwszego przewodniczącego soboru, św. Melicjusza z Antiochii, przez jakiś czas – do chwili złożenia rezygnacji – przewodniczył mu św. Grzegorz z Nazjanzu (ok. 329 – ok. 389), a po jego rezygnacji sobór wybrał św. Nektariusza (zm. 397) na przewodniczącego i równocześnie na biskupa Konstantynopola. Sobór Konstantypolitański I potwierdził i rozszerzył Nicejskie wyznanie wiary, przeciw pneumatomachom (duchoburcom) ogłosił bóstwo Ducha Świętego, a przeciw apolinarystom podtrzymał pełne człowieczeństwo Jezusa Chrystusa. Stolicy w Konstantynopolu dawał drugie honorowe miejsce po Rzymie. Później został uznany jako drugi sobór powszechny – częściowo przez Sobór Chalcedoński, który ogłosił Nicejsko–konstantynopolitańskie wyznanie wiary (por. DH 150, 300; ND 12).

Sobór Konstantynopolitański II (553)

— Piąty sobór powszechny, zwołany przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527–565), żeby zaprowadziċ pokój w Kościele wschodnim. Żeby odnieśċ zwycięstwo nad monofizytami, Justynian zachęcił 165 biskupów obecnych na Soborze (praktycznie wszyscy byli ze Wschodu) do potępienia Teodora z Mopsuestii (ok. 350–428), Teodoreta z Cyru (ok. 393 – ok. 458) oraz Ibasa z Edessy (435–454) za poglądy nestoriańskie. Mimo poważnych wątpliwości papież Wigiliusz (papież w latach 537–555) złagodził swoje negatywne nastawienie co do procedury i zatwierdził ostatecznie uchwały soboru (zob. DH 421–438; ND 620–623).

Sobór Konstantynopolitański IV (869/870)

— Przez katolików rzymskich jest uważany za ósmy sobór powszechny. Potwierdził on prymat jurysdykcyjny Rzymu, potępił obrazoburstwo i próbował odnieśċ zwycięstwo nad tymi, którzy popierali Focjusza (ok. 810 – ok. 895), złożonego ze stanowiska patriarchy Konstantynopola, który później został przywrócony na stolicę i znowu złożony ze stanowiska, ale przez prawosławie uznany został za świętego. W opracowanym przez Sobór kanonie dwudziestym pierwszym papież Hadrian II (papież w latach 867–872) po raz pierwszy uznawał pierwszeństwo Konstantynopola nad Aleksandrią (por. DH 650–664; ND 1253).

Sobór Kontantynopolitański III (680/681)

— Szósty sobór powszechny, który zwołał cesarz Konstantyn IV (Pogonatus) (cesarz w latach 668–685) w celu rozwiązania sprawy monoteletów. Papieża Agatona reprezentowali trzej delegaci, jednak żaden z nich nie przewodniczył obradom; czynił to sam cesarz. Sobór ponownie zatwierdził chalcedońskie wyznanie wiary i jako konieczny wniosek z obrad ogłosił naukę, że Chrystus ma dwie odrębne wole (boską i ludzką), które jednak współpracują ze sobą w pełnej harmonii moralnej (zob. DH 550–559; ND 635–637).

Sobór Laterański I (1123)

— Zwołany został przez Kaliksta II (papieża w latach 1119–1124) w celu ratyfikowania Konkordatu Wormackiego, który rozwiązywał długotrwałą walkę o inwestyturę między Kościołem, a cesarstwem. Sprawą do rozstrzygnięcia było prawo cesarza i książąt do wręczania biskupom oznak władzy oraz do odbierania od nich przysięgi lojalności. Sobór opowiedział się przeciwko nadawaniu inwestytury przez władze świeckie i próbował przeprowadziċ reformę duchowieństwa, ogłaszając dwadzieścia kanonów (zob. dh 710–712). W kościele katolickim uważa się go za dziewiąty sobór powszechny.

Sobór Laterański II (1139)

— Zwołany został przez Innocentego II (papieża w latach 1130–1143), którego wybór spowodował schizmę; chodziło o potępienie antypapieża Anakleta II (zm. 1138) i jego zwolenników. Sobór ten ogłosił także kanony przeciw lichwie i symonii (zob. DH 715–716) i potępił tych, którzy zmieniali sakramenty albo je całkowicie odrzucali (zob. dh 717–718). Brała w nim udział jakaś reprezentacja ze Wschodu. Katolicy uważają go za dziesiąty sobór powszechny.

Sobór Laterański III (1179)

— Sobór zwołany przez Aleksandra II (papieża w latach 1159–1181)w celu zapewnienia wolności Kościołowi po tym, jak Fryderyk I Barbarossa (cesarz rzymski 1152–1190) poparł trzech antypapieży. Najbardziej znamiennym postanowieniem soboru był dekret, na mocy którego do wyboru papieża wymagana jest większośċ dwóch trzecich głosów kardynalskich. Sobór ten ogłosił także dekrety o nierozerwalności węzła małżeńskiego i o formie chrztu (zob. dh 751–758). Katolicy uważają go za jedenasty sobór powszechny.

Sobór Laterański IV (1215)

— Najważniejszy zachodni sobór powszechny w Średniowieczu, zwołany przez papieża Innocentego III w czasie największej doczesnej potęgi Kościoła. Jego celem było utwierdzenie bezpieczeństwa powszechnej społeczności chrześcijańskiej, o której marzono w związku z najnowszym utworzeniem cesarstwa rzymskiego i patriarchatu w Konstantynopolu (1204–1263). Zakładając, że się skończył rozłam między Wschodem a Zachodem, Sobór Laterański IV ustanowił następujące patriarchaty: konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski. Podejmując kroki przeciw albigensom, katarom i waldensom, Sobór potępił także niektóre poglądy Joachima de Fiore (zm. 1202). Od kaznodziejów zaczęto się domagaċ, by mieli specjalne zezwolenia od biskupa, czyli tzw. missio canonica (łac. „posłanie na mocy prawa kanonicznego”). Wyrazu „przeistoczenie” zaczęto używaċ na oznaczenie zmian dokonanych wskutek konsekracji podczas sprawowania Eucharystii. Sobór zabronił tworzenia nowych zakonów, a dominikanów zmusił do przyjęcia istniejącej reguły. Od tych, którzy popełnili grzech ciężki, domagano się corocznej spowiedzi (zob. DH 800–820; ND 19–21, 317–320, 1103, 1201–1202, 1608–1609). Katolicy uważają, że Sobór Laterański IV był dwunastym soborem powszechnym.

Sobór Laterański V (1512–1517)

— Zwołany przez papieża Juliusza II (1443–1513) w celu załatwienia spraw spornych związanych z odradzającym się koncyliaryzmem i niektórymi poglądami, które zdawały się przeczyċ indywidualności i nieśmiertelności duszy. Po śmierci Juliusza II obrady prowadził Leon X (1475–1521). Przyjęto kilka bardzo pożytecznych projektów reform, mało jednak zdziałano, by je wprowadziċ w życie. Skutek był taki, że Kościół stanął nieprzygotowany wobec rzeczywistego zagrożenia, które się pojawiło w roku zamknięcia Soboru: w roku 1517 Marcin Luter (1483–1546) ogłosił 95 tez (zob. DH 1451–1492; ND 1309, 1923). Katolicy Sobór Laterański V uważają za osiemnasty sobór powszechny.

Sobór Lyoński I (1245)

— Zwołany przez Innocentego IV (papieża w latach 1243–1254), żeby omówiċ to, co on sam we wstępnej homilii nazwał „pięcioma ranami Kościoła”: gorszący sposób życia prowadzony przez wielu duchownych i świeckich, zdobycie Jerozolimy przez Saracenów, zagrożenie greckie wobec cesarstwa łacińskiego w Konstantynopolu, inwazję Mongołów na Węgry, konflikt między Kościołem, a Fryderykiem II (cesarzem rzymskim 1215–1250). Sobór nakazał Grekom, by się dokładniej dostosowali do obrządku łacińskiego, ponadto wyjaśnił kilka spraw związanych z sakramentami i czyśċcem (zob. DH 830–839), wreszcie złożył z urzędu cesarza za herezję i za to, że naruszał prawa Kościoła. Katolicy uważają go za trzynasty sobór powszechny.

Sobór Lyoński II (1274)

— Zwołany przez Grzegorza X (papieża w latach 1271–1276), który chciał: zorganizowaċ wyprawę krzyżową (w celu wyzwolenia Ziemi Świętej spod panowania Saracenów), zgody z Grekami, reformy Kościoła. Brali w nim udział wielcy teologowie, tacy jak: św. Albert Wielki (ok. 1200–1280) i św. Bonawentura (ok. 1217–1274), którego pogrzeb odbył się w ostatnim dniu Soboru. Zaproszono też św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225–1274), który zmarł w drodze, zdołał jednak ukończyċ studium W sprawie błędów Greków. Pomimo podatku nałożonego na dochody duchowieństwa wyprawa krzyżowa nigdy nie doszła do skutku. Legaci greckiego cesarza Michała VIII Paleologa (panował 1259–1282) podpisali ugodę zjednoczeniową, którą uroczyście świętowano 6 lipca, kiedy to trzykrotnie odśpiewano Filioque. Unia, której celem było częściowo uśmierzenie obaw, że Karol Andegaweński (1220–1285) będzie próbował odnowiċ cesarstwo łacińskie w Konstantynopolu, okazała się efemeryczna. Prawodawstwo dotyczące reformy Kościoła zniosło niektóre nowe zakony i ustaliło ścisłe zasady, którymi się mieli kierowaċ kardynałowie zebrani w celu dokonania wyboru nowego papieża. Uważano, że zasady te są potrzebne, gdyż przez trzy lata (1268–12710) nie zdołano wybraċ papieża. Katolicy uważali zazwyczaj Sobór Lyoński II za czternasty sobór powszechny, ale w roku 1974 Paweł VI (papież w latach 1963–1978) mówił o nim jako o „powszechnym soborze Zachodu”.

Sobór Nicejski I (325)

— Pierwszy sobór powszechny, zwołany przez cesarza Konstantyna Wielkiego (zm. 337), który obradował w Nicei (obecnie Iznik w Turcji) i zajmował się herezją ariańską, grożącą rozbiciem jedności Kościoła i cesarstwa rzymskiego. Kapłan aleksandryjski, Ariusz, głosił, że Chrystus, będąc daleki od tego, by byċ w pełni naprawdę Bogiem, był tylko pierwszym z Bożych stworzeń. W odpowiedzi sobór nauczał, że Chrystus był Jednorodzonym” Synem Ojca niebieskiego i homoousios (gr. „współistotny, z tej samej istoty”) z Ojcem (zob. DH 125–130; ND 7–8). Sobór uznał także prawa patriarsze arcybiskupów Aleksandrii, Antiochii i Rzymu, a wszystkim nakazał przyjęcie aleksandryjskiego rozwiązania co do terminu obchodu świąt Wielkanocy. Podczas obrad soboru wschodziła także gwiazda św. Atanazego, późniejszego biskupa Aleksandrii (zm. 373), który jako archidiakon towarzyszył swemu biskupowi, św. Aleksandrowi z Aleksandrii (zm. 328).

Sobór Nicejski II (787)

— Sobór zwołany przez cesarzową–regentkę, Irenę, i patriarchę konstantynopolitańskiego, św. Tarazjusza (zm. 806). Łącznie z delegacją z Zachodu wzięło w nim udział około 350 biskupów. Patriarchaty: aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski mogły wysłaċ tylko po dwóch mnichów, znajdowały się bowiem pod panowaniem muzułmańskim. Potępiając herezję obrazoburstwa, sobór opowiedział się za listem Hadriana I (papież 772–795) i wprowadził rozróżnienie między proskynesis (gr. „oddawanie czci, okazywanie szacunku”) obrazom dlatego, że przedstawiają Boga i świętych, a latria (gr. „adoracja”), oznaczającą kult, który się należy samemu tylko Bogu. Sobór potępił także symonię i oświadczył, że elekcja biskupów dokonana przez władze świeckie jest nieważna (zob. DH 600–609; ND 206,1251 –1252). Grecy prawosławni uważają ten Sobór za siódmy – i ostatni – powszechny. Jest on streszczeniem i zakończeniem poprzednich sześciu.

Sobór Powszechny

— Spowodowane odpowiednimi okolicznościami spotkanie biskupów całego Kościoła, którzy – z papieżem i pod jego kierownictwem – głoszą naukę i ustanawiają prawa jako zespół, a także mogą wypowiadaċ się nieomylnie w sprawach dotyczących wiary i obyczajów. Sobór Nicejski II (787), odrzucając twierdzenia obrazoburczego Synodu w Hierii (753), postanowił, że jeśli sobór ma byċ uważany za powszechny, muszą wyraziċ zgodę papież w Rzymie i czterej patriarchowie wschodni (konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski). Opierając się na wykazie sporządzonym przez św. Roberta Bellarmina (1542–1621), katolicy rzymscy zazwyczaj przyjmują, że odbyło się dwadzieścia jeden soborów powszechnych od Nicejskiego I (325) do Watykańskiego II (1962–1965). Zgodnie z obowiązującymi obecnie postanowieniami prawnymi rzeczą papieża jest zwoływanie soboru, przewodniczenie mu osobiście lub przez swoich delegatów, określanie programu obrad, rozszerzenie wysłania zaproszeń do tych, którzy nie są ściśle uprawnieni do uczestnictwa, wreszcie zatwierdzenie dekretów soborowych. Jeżeli papież umrze podczas obrad soboru, obrady muszą byċ zawieszone, a sobór musi byċ ponownie zwołany przez następcę (CIC 337–341).

Sobór Trydencki (1545–1563)

— Zwołany przez Papieża Pawła III, żeby wyjśċ naprzeciw poważnej potrzebie reform, zebrał się w północnowłoskim mieście Trydent; katolicy uważaj ą go za dziewiętnasty sobór powszechny. Sobór Trydencki, wielki sobór kontrreformacji, wyjaśnił naukę Kościoła i odnowił jego dyscyplinę. Dzieli się go na trzy okresy. Podczas pierwszych ośmiu sesji (1545–1547) omawiano zagadnienia zaatakowane przez reformację, np. stosunek między Pismem Świętym, a Tradycją; grzech pierworodny; usprawiedliwienie i sakramenty. Napięcie między cesarzem Karolem V, a papieżem Pawłem III doprowadziło do zawieszenia obrad Soboru; zostały one wznowione za papieża Juliusza III – i to był drugi okres Soboru (1551–1552). Do osiągnięċ sesji IX–XIV należy zaliczyċ dekrety o Eucharystii, o sakramencie pokuty i ostatniego namaszczenia, zwanego obecnie namaszczeniem chorych. Kiedy rozmaici książęta zbuntowali się przeciw cesarzowi Karolowi V, obrady Soboru Trydenckiego znowu zawieszono. Ostatecznie zebrał się on w trzecim okresie (1562–1563) za pontyfikatu papieża Piusa IV. Podczas sesji XV–XXV zdefiniowano naukę o Eucharystii, o sakramentach kapłaństwa i małżeństwa oraz o czyśċcu. Wśród spraw dyscyplinarnych znalazły się takie, jak: „forma” małżeństwa, odpusty, koniecznośċ indeksu książek zakazanych oraz szereg reform Kościoła. Dekrety Soboru Trydenckiego, zatwierdzone przez Piusa IV w roku 1564, doprowadziły do powstania solidnej i jasnej podstawy pod późniejszą katolicką naukę, teologię, reformę instytucjonalną i duchową odnowę.

Sobór Vienneński (1311–1312)

— Sobór, który został zwołany przez papieża Klemensa V (1264–1314) i zebrał się w Vienne w południowej Francji. W roku 1309 papież – z pochodzenia Francuz – przeniósł swoją rezydencję do Awinionu w południowej Francji; papieże przebywali tam do roku 1377, co nazywano „niewolą awiniońską”. Chcąc zdobyċ własnośċ templariuszy, zakonu rycerskiego założonego przez Hughes de Payens w roku 1119, Filip IV Piękny zmusił papieża i sobór, żeby ich potępili na podstawie zmyślonych zarzutów o niemoralnośċ i herezję. Sobór potępił beginki, siostry prowadzące półzakonne życie wspólne, oraz ich odpowiednik męski, begardów, za twierdzenie, że każdy człowiek może zobaczyċ Boga dzięki naturalnym wysiłkom (zob. DH 891–899). Sobór zarządził podatek na zorganizowanie wyprawy krzyżowej, ale zebrane pieniądze znalazły się w końcu w kieszeniach Filipa IV. Nie wymieniając nazwiska Piotra Oliviego (ok. 1248–1298), przywódcy franciszkanów „spiritualnych”, sobór potępił całą serię przypisywanych mu wypowiedzi i uczył, że Chrystus rzeczywiście cierpiał, ponieważ miał pełną ludzką naturę, że dusza jest formą ciała, i że chrzest dzieci jest konieczny do ich zbawienia (DH 900–904; ND 405).

Sobór w Bazylei (1431–1449)

— Sobór ten, zwołany przez papieża Marcina V (1417–1431), a później przez Eugeniusza IV (1431–1447), miał nadal na sobie plamę koncyliaryzmu poprzedniego Soboru w Konstancji (1414–1418). Częściowo z tego powodu, a częściowo dlatego, że przedstawiciele Kościoła greckiego zgodzili się wziąċ udział w soborze powszechnym w Ferrarze, papież Eugeniusz IV nakazał, żeby sobór przeniósł się do tego miasta w roku 1437. Mniejszośċ zebranych w Bazylei podporządkowała się temu zarządzeniu, większośċ jednak została i wybrała antypapieża Feliksa V. Wydarzenie to wystawiło na próbę cierpliwośċ zachodnich chrześcijańskich narodów, które okazały wiernośċ papieżowi Eugeniuszowi, podczas gdy zwolennicy Soboru w Bazylei stali się schizmatykami. Feliks V abdykował w roku 1449. Oprócz niemożliwych do przyjęcia poglądów koncyliarystycznych Sobór w Bazylei zaplanował całą serię reform w Kościele (zob. DH 1445).

Sobór w Konstancji (1414–1418)

— Na ogół uważany przez katolików rzymskich za szesnasty sobór powszechny, zebrał się, żeby położyċ kres wielkiej schizmie (1378–1417), której ostatni okres był znamienny dlatego, że panowało aż trzech papieży roszczących sobie prawo do domagania się posłuszeństwa od chrześcijan: Jan XXIII, który pod wpływem cesarza niemieckiego Zygmunta zwołał sobór i podczas jego obrad został zdjęty z urzędu; Grzegorz XII, który sam złożył rezygnację; wreszcie Benedykt XIII, który też został złożony z urzędu. Na ich miejsce wybrano Marcina V. Sobór potępił Jana Wycliffe′a (ok. 1329–1384)1 Jana Husa(ok. 1369–1415) (por. DH 1151–1195,1201–1279; ND 807–808, 1303, 1610), a także ogłosił dogmat, że w Eucharystii cały Chrystus jest obecny pod postacią chleba i cały pod postacią wina (DH 1198–1200; ND 1506).

Sobór Watykański I (1869–1870)

— Zwołany przez Piusa IX (który był papieżem w latach 1846–1878), zamierzał się zająċ wieloma zagadnieniami, także Kościołami wschodnimi (patriarchowie wschodni zostali zaproszeni na Sobór, ale nie przybyli). Obrady zawieszono, kiedy wojska włoskie zajęły Rzym we wrześniu 1870 roku. Do tego roku sobór uchwalił dwie konstytucje: Dei Filius (łac. „Syn Boży”) o Bogu Stworzycielu, o objawieniu, o wierze i o związkach zachodzących między wiarą a rozumem oraz Pastor aeternus (łac. „Odwieczny Pasterz”) o prymacie papieża i o jego nieomylności. Przeciwko fideizmowi i tradycjonalizmowi konstytucja Dei Filius uczyła, że z dzieł stworzenia można z całą pewnością poznaċ Boga. W Starym i Nowym Testamencie znajduje się „nadprzyrodzone” objawienie Bożych prawd i tajemnic. Dogmatyczne ogłoszenie nieomylności papieskiej wywołało schizmę „starokatolików”; skorzystał też z tego w złym znaczeniu „Żelazny Kanclerz” Niemiec, Otto von Bismarck (1815–1898), który w swej polityce Kulturkampf (niem. „walka o kulturę”) próbował podporządkowaċ Kościół władzy cywilnej (zob. DH 3112–3117; ND 841). Sobór Watykański I wzmocnił wiarę katolicką i powagę papieską, a jego nauka o objawieniu i nieomylności została udoskonalona nauką Soboru Watykańskiego II odpowiednio o osobistej odpowiedzi wiary na objawienie się Boga i o kolegialności biskupów.

Sobór Watykański II (1962–1965)

— Zwołany przez papieża Jana XXIII (papież w latach 1958–1963) i uważany przez katolików za dwudziesty pierwszy sobór powszechny. Zebrany na jednej sesji pod przewodnictwem papieża Jana XXIII i na trzech sesjach pod przewodnictwem papieża Pawła VI (papież w latach 1963–1978), sobór miał na celu dostosowanie życie Kościoła oraz jego doktrynalnych sformułowań do współczesnych czasów. Zamiast definiowaċ dogmaty, sobór chciał przekazaċ naukę duszpasterską i rozbudziċ sprawę jedności chrześcijańskiej i ogólnoludzkiej. Niespotykana dotąd ilośċ uczestniczących biskupów nieeuropejskich doprowadziła Karla Rahnera (1904–1984) do podzielenia historii chrześcijaństwa na trzy okresy: Kościół i jego początki w chrześcijaństwie judaistycznym; Kościół określonej kultury, hellenistycznej albo łacińskiej (europejskiej), który trwał przez stulecia; Kościół wszystkich narodów zapoczątkowany przez Sobór Watykański II. W soborze wzięło udział ponad dwa tysiące biskupów katolickich i niekatolickich obserwatorów ze wszystkich wyznań chrześcijańskich, co podniosło jego wartośċ jako platformy dialogu i punktu odniesienia dla innych. W dniu 7 grudnia 1965 roku papież Paweł VI i prawosławny patriarcha Konstantynopola wydali wspólne oświadczenie wyrażające żal z powodu dziewięciowiekowego podziału i nadzieję na przyszłe pojednanie. Pierwszym z szesnastu dokumentów soborowych była ogłoszona 4 grudnia 1963 roku konstytucja Sacrosanctum Concilium (łac. „ Święty Sobór”), czyli Konstytucja o liturgii, która poparła reformę przez: powrót do wcześniejszych i prostszych form; zastosowanie języka narodowego lub miejscowego. Dekret Inter mirifica (łac. „Spośród podziwu godnych”) wydany 4 grudnia 1963 roku zwrócił uwagę na rolę środków komunikacji społecznej. Druga sesja przyniosła konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium (łac. „ Światłośċ narodów”), jedno z większych osiągnięċ soboru. Została ona zatwierdzona tego samego dnia (21 listopada 1964 roku), co Dekret o wschodnich Kościołach katolickich Orientalium Ecclesiarum (łac. „Z Kościołów wschodnich”) i Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio... promovenda (łac. „Przywrócenie jedności”), czyli deklaracje zobowiązujące Kościół do pracy ekumenicznej, która miała wydaċ owoce w późniejszych nieoficjalnych i oficjalnych dialogach. Podczas czwartej sesji ogłoszono Dekret o pasterskich obowiązkach biskupów Christus Dominus (łac. „Chrystus Pan”), dokument, którego celem była także odnowa synodalnych struktur Kościoła. W tym samym dniu (28 października 1965 roku) Sobór ogłosił dwa inne dekrety: Oplatam totius (łac. „Upragniona [odnowa] całego [Kościoła]”) o formacji kapłanów oraz Perfectae caritatis (łac. „Doskonałej miłości”) o odnowie życia zakonnego, a także dwie deklaracje: Gravissimum educationis (łac. „Najważniejszy [obowiązek] wychowania”) o wychowaniu chrześcijańskim oraz Nostra aetate (łac. „W naszym wieku”) o pozytywnych stosunkach Kościoła z religiami niechrześcijańskimi. W dniu 18 listopada 1965 roku sobór zatwierdził dwa dalsze dokumenty: Dei Verbum (łac. „Słowo Boże”), będący znaczącym wkładem w naukę o Bożym objawieniu, a zajmujący się równocześnie wiarą. Pismem Świętym, Tradycją, prawdą biblijną, interpretacją Ewangelii i rolą Pisma w odnowie całego Kościoła; Apostolicam actuositatem (łac. „Apostolska działalnośċ”), czyli dekret o posługiwaniu ludzi świeckich. W dniu 7 grudnia 1965 roku Sobór wydał ostatnie cztery dokumenty: Dignitatis humanae (łac. „Ludzkiej godności”), czyli Dekret o wolności religijnej, Adgentes (łac. „Do narodów”), czyli Dekret o działalności misyjnej Kościoła, Presbyterorum ordinis (łac. „Kapłańskiego urzędu”), czyli Dekret o posługiwaniu i życiu kapłanów, wreszcie najdłuższy tekst Soboru Watykańskiego II, Konstytucję duszpasterską o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes (łac. „Radośċ i nadzieja”). W dniu 7 grudnia 1965 roku, podczas ceremonii odbywających się jednocześnie w Watykanie i w rezydencji patriarchy ekumenicznego w Konstantynopolu, Kościoły katolicki i prawosławny zdjęły nałożone na siebie nawzajem ekskomuniki. Następnego dnia sobór, będący największym wydarzeniem w Kościele katolickim dwudziestego stulecia, zakończono uroczystą liturgią.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź