Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

SADOK

— kapłan, który w czasie buntu Absaloma strzegł wraz z lewitami Arki Przymierza w Jerozolimie. W walce o następstwo tronu po Dawidzie stanął po stronie Salomona, który wyłącznie jemu powierzył urząd arcykapłana. Potomkowie Sadoka uchodzili za jedynych prawowitych kapłanów w świątyni Salomona aż do czasu jej zburzenia w 587/586 r. przed Chr. Od arcykapłana Sadoka i jego potomków wywodziło się też religijno–polityczne ugrupowanie kapłańskie, zrzeszające zamożne rody żydowskie – saduceusze (2 Sm 15,24–29; 1 Krl 1,32–39; Ez 44,15).

SADUCEUSZE

— potomkowie kapłana Sadoka, któremu król Salomon nadał prawo sprawowania kultu w świątyni jerozolimskiej. Saduceusze stanowili wpływowe stronnictwo kapłańskie. Przyjęli oni wrogą postawę wobec Jezusa od chwili, gdy wszedł do świątyni, wyrzucił z jej dziedzińca tych, którzy tam sprzedawali i kupowali, i powywracał stoły zmieniających pieniądze, ponieważ przez to bezpośrednio ingerował w przynależne im prawa świątynne. Saduceusze stanowili też większośċ w Wysokiej Radzie, Sanhedrynie, i reprezentowali w niej zachowawcze siły judaizmu. Uznawali bowiem jedynie Torę, czyli Pięcioksiąg, i odrzucali wiarę w życie pozagrobowe i w istnienie aniołów (Ez 40,46; Mt 22,23).

Saduceusze

— (hebr. „sadduki”, prawdopodobnie od imienia własnego Sadduk). Tradycyjnie uważa się ich za potomków kapłana Sadoka (2 Sm 8, 17; 1 Krl 1, 8). Od II wieku przed Chrystusem ta arystokratyczna grupa kapłańska odgrywała bardzo ważną rolę polityczną i ekonomiczną. Opierając się na Torze, saduceusze odrzucali tradycję ustną, zmartwychwstanie umarłych oraz istnienie aniołów (Mk 12, 18–27; Dz 23, 6–8). Najwyższy kapłan, Kajfasz, i inni saduceusze mieli własne powody polityczne i religijne, żeby ułatwiċ Poncjuszowi Piłatowi wykonanie wyroku śmierci na Jezusie (zob. także Dz 4, 1; 5, 17). Po zburzeniu Jerozolimy w roku 70 po Chrystusie saduceusze jako grupa przestali istnieċ.

Sakrament

— (łac. „zastaw, przysięga wojskowa na wiernośċ, zobowiązanie”). Ustanowiony przez Chrystusa znak widzialny, który wskazuje i przekazuje łaskę. W Kościele katolickim i prawosławnym przyjmuje się siedem takich sakramentów: chrzest, bierzmowanie, Eucharystię, małżeństwo, kapłaństwo, namaszczenie chorych i pokutę (zob. CIC 840–1165). Chrześcijanie wschodni mówią o sakramencie jako o mysterion (gr. „rzeczywistośċ ukryta, tajemnica”), wyraz ten jednak sam w sobie nadaje się do bardziej ogólnego użycia (zob. DH 680, 1310; ND 28, 1305). Protestanci powszechnie uznają dwa sakramenty: chrzest i Eucharystię. Trzy sakramenty (chrzest, bierzmowanie i kapłaństwo) pozostawiaj ą trwałe znamię na duszy, dlatego nie można ich powtórzyċ (zob. DH 781, 1313, 1609, 1767, 1774; ND 1308, 1319, 1410, 1710, 1717). Od czasów Średniowiecza często analizowano sakramenty odpowiednio do ich „formy”, czyli słów, i „materii”, czyli takich elementów, jak: woda, chleb, wino lub olej –używanych w czasie ich sprawowania. Przy sakramencie pokuty czyny penitenta uważa się za „Jakby materię” tego sakramentu (zob. DH 1620; ND 1673). Wspaniały wkład do nauki o sakramentach wnieśli: św. Augustyn z Hippony (354–430), Pseudo–Dionizy Areopagita (ok. 500), Piotr Lombard (ok. 1100–1160), Hugo od św. Wiktora (ok. 1096–1142; symboliczna analiza rzeczywistości zbliża go do teologii wschodniej), św. Tomasz z Akwinu(ok. 1225–1274), Matthias Joseph Scheeben (1835–1888) i Odo Casel (1886–1948). Współczesna teologia mówi (a) o Chrystusie jako o prasakramencie („Ursakrament”) albo o znaku skutecznym łaski Bożej, (b) o ustanowionym przez Niego Kościele jako o sakramencie podstawowym („Grundsakrament”), który się konkretnie urzeczywistnia w życiu siedmioma sakramentami – taką wizję życia sakramentalnego mieli: Otto Semmeiroth (1912–1979), Karl Rahner (1904–1984) i Edward Schillebeeckx (ur. 1914) (zob. SC 27, LG 7 i 11).

Sakramentalne

— (sakramentalia). Znak święty, ustanowiony przez Kościół, podobny do sakramentów oraz oznaczający i sprawiający duchowe skutki za wstawiennictwem Kościoła (SC 60, CIC 1166). Rozszerzając definicję sakramentaliów z rzeczy (a takimi są np. palmy rozdawane w Niedzielę Palmową) lub praktyk (a taką jest np. odmawianie różańca) na znaki ogarniające wszystko, Sobór Watykański II wskazał, że można w życiu wszystko uświęciċ. Dawniej uprawnionymi szafarzami sakramentaliów mogli byċ tylko duchowni. Obecnie ludzie świeccy mogą udzielaċ niektórych z nich na podstawie decyzji biskupa miejscowego i zgodnie z księgami liturgicznymi (SC 79, CIC 1168). Na przykład ludzie świeccy mogą posypywaċ głowy popiołem w Środę Popielcową albo – jako rodzice – przewodniczyċ różańcowi odmawianemu przez dzieci.

SALAMINA

— miasto na wschodnim wybrzeżu Cypru, do którego przybyli Paweł i Barnaba podczas pierwszej podróży misyjnej; w jego synagogach głosili słowo Boże (Dz 13,5).

SALOME

— żona Zebedeusza i matka apostołów Jakuba i Jana. Wraz z innymi kobietami szła za Jezusem z Galilei i Mu usługiwała. Była świadkiem śmierci Jezusa na krzyżu, z daleka przypatrując się, wraz z wieloma innymi niewiastami, Jego kaźni. W poranek wielkanocny Salome, Maria Magdalena i Maria, matka Jakuba, nakupiły wonności i poszły do grobu, w którym spoczywał Jezus, żeby – zgodnie z żydowskim zwyczajem pogrzebowym – namaściċ Jego ciało (Mt 27,56; Mk 15,40; 16,1).

SALOMON

— (zob. też Jedidiasz) – syn Dawida i Betszeby, w latach 970–931 przed Chr. król całego Izraela. Mimo pewnych wad, o których wspomina Biblia, przewyższył wszystkich królów Izraela sławą i osiągnięciami. Stworzył prężną i energicznie prowadzoną administrację państwową, która położyła kres waśniom plemiennym. Rozwinął i umocnił stosunki handlowe z sąsiednimi krajami, utrzymywał silną armię i żył w zgodzie z władcami ościennych krajów. Zbudował w Jerozolimie wspaniałą świątynię, chlubę całego ludu izraelskiego, i częściowo zebrał przysłowia czy przypowieści, które znajdują się w Księdze Przysłów i należą do żydowskiej literatury mądrościowej. Sława o jego mądrości rozchodziła się po ówczesnym świecie. Salomon sprawował rządy przez czterdzieści lat i był to najświetniejszy okres w historii całego Izraela (1 Krl 3,1–15).

SAMARIA

— stolica Królestwa Północnego, Izraela, którą król Omri (884–873 przed Chr.) zbudował na górze Szomron. Król Omri kupił tę górę od Szemera i miasto, które wzniósł, nazwał właśnie od jego imienia. Wielu królów Izraela sprawowało swe rządy w Samarii, na którą często napadali Aramejczycy. Gdy w 721 r. przed Chr. Samarię zdobyli Asyryjczycy, uprowadzili do niewoli dwadzieścia siedem tysięcy mieszkańców miasta i najbliższej jego okolicy, a na wyludnionych terenach osiedlili obce ludy. Od tego czasu Samaria była już tylko stolicą prowincji, zwanej też Samaria. Za czasów Aleksandra Wielkiego w Samarii osiedlili się Macedończycy. Nowy Testament często wspomina o Samarii (1 Krl 16,24; 2 Krl 17,24; 18,9–12; Łk 17,11; Dz 1,8).

SAMARYTANIE

— biblijna nazwa mieszkańców górzystej krainy, otaczającej zbudowaną przez króla Omriego stolicę Królestwa Północnego, Izraela. Chociaż Samarytanie czcili Jahwe i przestrzegali Prawa Mojżeszowego, Judejczycy uważali ich za pogan, ponieważ mieszkańcy ci wywodzili się z rodzimej ludności żydowskiej i ludności różnych ras i religii, osiedlonej tu przez Asyryjczyków po 721 r. przed Chr. Gdy Judejczycy przystąpili około 536 r. przed Chr. do odbudowy świątyni jerozolimskiej, nie pozwolili, żeby pomagali im w tym dziele Samarytanie. Od tego czasu datuje się wrogośċ, którą żywiły do siebie obydwa narody. Samarytanie zbudowali później własną świątynię na górze Garizim, uważając ją za świętą górę Moria, na której Abraham miał złożyċ Bogu w ofierze swego syna Izaaka. Jezus odnosił się do Samarytan bardzo życzliwie. Ewangelia Jana opowiada o rozmowie Jezusa z Samarytanką przy studni znajdującej się w pobliżu miasteczka Sychar. W rozmowie tej Jezus zwrócił uwagę, że niepotrzebny jest spór, w którym miejscu na ziemi można okazywaċ cześċ Bogu, ponieważ Bóg chce, by oddawano Mu cześċ przede wszystkim w duchu i w prawdzie. Z Ewangelii Łukasza znana też jest piękna przypowieśċ o miłosiernym Samarytaninie, która poucza, że w oczach Boga nie ma znaczenia przynależnośċ rasowa czy narodowa, a jedynie miłośċ okazywana bliźniemu (Łk 10,30–37; 17,11–17; J 4,1–12).

SAMSON

— został poświęcony Bogu, zanim jeszcze przyszedł na świat, i od narodzin był nazirejczykiem, a później także prorokiem i sędzią. Samson zyskał sławę z powodu swej niezwykłej siły i wielkiej nienawiści do Filistynów, którzy w tym czasie panowali nad Izraelitami. Prowadził też z nimi ustawiczne walki. Raz spalił ich plony, winnice i drzewa oliwne, raz oślą szczęką zabił bardzo wielu wojowników filistyńskich. Tajemnicę swej wielkiej siły powierzył Dalili, w której się zakochał i u której mieszkał w dolinie Sorek. Gdy Samson jej wyjaśnił, że jest tak silny dlatego, iż jest nazirejczykiem, któremu na znak poświęcenia się Bogu nie wolno ani piċ wina, ani strzyc włosów, Dalila posłała po władców filistyńskich i za srebro wydała Samsona w ich ręce. Filistyni obcięli mu włosy i pojmali go, a pozbawiwszy wzroku wtrącili do więzienia w Gazie, gdzie przykuty łańcuchami musiał mleċ ziarno. Z okazji święta na cześċ boga Dagona wyprowadzono Samsona z więzienia, by cały lud widząc go bezbronnego sławił swego boga za uwolnienie od tak potężnego wroga. Postawiono go między dwoma kolumnami wspierającymi dom, w którym zebrali się władcy filistyńscy i wiele innych osób, także na dachu zgromadziło się około trzech tysięcy mężczyzn i kobiet. Samson, któremu już odrosły obcięte przez Filistynów włosy, zwrócił się do Boga z prośbą, by przywrócił mu dawną siłę i pozwolił pomściċ wszystkie doznane krzywdy. Następnie ujął obydwie kolumny, oparł się o nie mocno i ... dom zawalił się grzebiąc Filistynów, ich władców i samego Samsona (Sdz 13–16).

SAMUEL

— (zob. też Anna, Heli). „...Pan zawołał Samuela, a ten powiedział: »Oto jestem«.” Trzykrotnie Bóg wzywał Samuela, który za każdym razem biegł do Helego myśląc, że on go woła. W końcu Heli zorientował się, że to Bóg woła Samuela, i powiedział chłopcu, że jeśli jeszcze raz ktoś go zawoła, niech odpowie: „Mów, Panie, bo sługa Twój słucha”. Taki był początek działalności Samuela, ostatniego sędziego ludu izraelskiego i pierwszego z proroków. Samuel przyczynił się do ustanowienia królestwa w Izraelu i namaścił na królów Saula i Dawida, ale pozostał świadom, że Bóg jest większy niż wszyscy królowie ziemi. Do końca swych dni służył ludowi izraelskiemu mądrością i dawał mu przykład prawdziwej bojaźni Bożej (1 Sm 3).

SANBALLAT

— namiestnik (satrapa) Samarii w czasie, gdy Żydzi powrócili z niewoli perskiej, przystąpili pod wodzą Nehemiasza do odbudowy murów Jerozolimy. Sanballat był temu przeciwny, obawiając się o swe dotychczasowe wpływy w Jerozolimie. Wszelkimi sposobami starał się więc przeszkodziċ temu przedsięwzięciu. Wraz z Arabami, Ammonitami i Aszdodytami postanowił nawet wyruszyċ przeciw Jerozolimie, ale Nehemiasz udaremnił jego plan. Nie powiodła się też zasadzka, którą urządził na namiestnika Nehemiasza (Ne 4,1–3; 6,1–14).

SARDES

— miasto, w którym istniał jeden z siedmiu Kościołów w prowincji Azji, wspomnianych w Apokalipsie św. Jana. Od czasów Krezusa, króla Lidii, od około 560 r. przed Chr., miasto to słynęło z bogactwa i kultu bogini Artemidy. Chrześcijanie Kościoła w Sardes ulegali ogólnej atmosferze miasta, goniącego za dobrami materialnymi. Nie byli dostatecznie czujni i dlatego zagrażało im śmiertelne niebezpieczeństwo – śmierċ duchowa. List do Kościoła w Sardes wzywa ich więc do czujności i nawrócenia (Ap 3,1–6).

SAREPTA

— miasteczko na wybrzeżu Morza Śródziemnego między Tyrem a Sydonem. Gdy nastała wielka susza, prorok Eliasz udał się najpierw nad potok Kerit, a gdy wysechł i potok – do Sarepty. Wchodząc do bramy miasta spotkał pewną wdowę, która zbierała drwa, by z reszty mąki i oliwy, jakie miała, przyrządziċ sobie i jedynemu synowi skromny posiłek. Była zrozpaczona, ponieważ były to wszystkie zapasy, jakie miała. Eliasz poprosił ją, by najpierw jemu przygotowała podpłomyk, i zapewnił ją w imieniu Boga, że jeśli tak uczyni, ani nie wyczerpie się jej dzban mąki, ani nie opróżni się jej baryłka oliwy, dopóki deszcz nie spadnie na ziemię. Wdowa uczyniła tak, jak powiedział Eliasz, a jego słowa spełniły się zgodnie z daną przez Boga obietnicą. Nieco później umarł syn wdowy. Eliasz wstawił się za nią u Boga i dzięki mocy Pana wskrzesił go z martwych. Wdowa widząc to, powiedziała: „Teraz już wiem, że naprawdę jesteś mężem Bożym i słowo Pańskie w twoich ustach jest prawdą” (1 Krl 17,9–24; Łk 4,26).

Sarks

— (gr. „żywe ciało”). Ciało zwierząt i ludzi (1 Kor 15, 39), ciało ludzkie (Dz 2, 31), człowieczeństwo (J 1, 14), ziemskie pochodzenie (Rz 1, 3), naturalne właściwości życia (1 Kor 1, 26) i moce cielesnego istnienia prowadzące do grzechu i przeciwstawione życiu według Ducha (Ga 5, 16–26).

SARON

— szeroka około 15 km nizina rozciągająca się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, od Jafy do podnóża góry Karmel. W czasach starotestamentowych nizina ta była znana z lasów dębowych i bogatych w trawę pastwisk (Iz 35,2).

SAUL

— pierwszy król Izraela, który panował mniej więcej w latach 1040–1010 przed Chr. Nieomal cała Pierwsza Księga Samuela opowiada o jego dziejach. Sauł był odważny, silny i mądry i wydawał się najodpowiedniejszym człowiekiem do sprawowania władzy królewskiej nad całym Izraelem. Wybór Saula na króla okazał się początkowo bardzo trafny. Pokonał on Ammonitów i był wielkoduszny – nie zgodził się na wytępienie tych, którzy byli przeciwnikami jego władzy królewskiej. Wkrótce jednak zaczął lekceważyċ prawa Boże, przestał też słuchaċ rad proroka Samuela. Ostatecznie nie sprawdził się jako król, ponieważ nie do końca zrozumiał, jaki powinien byċ jego stosunek do Boga i ludu, i nie potrafił zapanowaċ nad swymi zachciankami i samolubstwem (1 Sm).

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź