Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

RABBA

— (zob. też Og) – główne miasto Ammonitów, w którym znajdował się bazaltowy sarkofag króla Baszanu, Oga. Dawid zdobył Rabbę, zabrał z niej wielkie łupy, uprowadził jej mieszkańców i przeznaczył do robót pańszczyźnianych, do obsługi pił, kilofów i żelaznych siekier oraz do wyrobu cegieł (Pwt 3,11; 2 Sm 12,26–31).

RABSAK

— (zob. też Eliakim) – prawdopodobnie nie imię własne, lecz nazwa urzędu i tytuł wielkiego podczaszego na dworze króla asyryjskiego (2 Krl 18,17; Iz 36,2).

RACHAB

— (zob. też Jerycho). Historia o ocaleniu Rachab związana jest ze zdobyciem przez Jozuego miasta Jerycha. Księga Jozuego opowiada, że gdy Jozue przed wkroczeniem do Ziemi Obiecanej zatrzymał się na wschodnim brzegu Jordanu, wysłał dwóch wywiadowców, by obejrzeli całą okolicę Jerycha. Wywiadowcy zatrzymali się w domu Rachab, przylegającym do murów miejskich. Gdy doniesiono o tym królowi Jerycha, wysłał on do Rachab swych ludzi z rozkazem wydania szpiegów. Rachab jednak odesłała wysłanników króla mówiąc, że wprawdzie przyjęła dwóch obcych ludzi nie wiedząc, iż są szpiegami, ale że opuścili już jej dom. Następnie poprowadziła wywiadowców na dach swego domu i ukryła ich pod łodygami lnu, a w nocy spuściła po powrozie z okna, które wychodziło na zewnątrz murów. Wywiadowcy za to jej przyrzekli, że ani jej, ani całej jej rodziny nie spotka żadna krzywda w czasie zdobywania miasta przez wojowników Jozuego. Tak się też stało. Rachab i jej rodzina żyli odtąd pośród ludu izraelskiego. Ewangelia według św. Mateusza wymienia Rachab w rodowodzie Jezusa (Joz 2; 6,22–25; Mt 1,5).

RACHELA

— (zob. też Jakub) – żona Jakuba, matka Józefa i Beniamina. Rachela była bardzo piękna. Jakub zobaczył ją po raz pierwszy, gdy zbliżyła się ze stadem owiec do studni, aby je napoiċ. Przez czternaście lat Jakub pracował u ojca Racheli, Labana, zanim mógł ją poślubiċ. Rachela umarła przy porodzie Beniamina i została pochowana przy drodze do Betlejem, a Jakub ustawił na jej grobie kamień, stelę (Rdz 29,17–30; 35,16–21).

Racjonalizm

— (z łac. „ratio = rozum”). System, który w poszukiwaniu prawdy – także prawdy religijnej – daje pierwszeństwo rozumowi. Bardzo mocne nastawienie racjonalistyczne było cechą Oświecenia. Niektórzy jego przedstawiciele posługiwali się rozumem po to, żeby odrzuciċ objawienie, inni doszli do tego, że odrzucali jakiekolwiek religijne przekonania. Sobór Watykański I (1869–1870), chociaż przeciw fideistom uznawał zdolnośċ rozumu ludzkiego do poznania Boga ze świata stworzonego, to jednak przeciw racjonalistom twierdził, że istnieje „nadprzyrodzone” Boże objawienie, któremu winniśmy okazaċ posłuszeństwo wiary (DH 3004–3005, 3008; ND 113–114, 118). Obecnie racjonalizm nie jest już w tak dużym stopniu jak dawniej używany jako synonim ateizmu i agnostycyzmu. Jednakże chrześcijanie wschodni często łączą racjonalizm z zachodnim indywidualizmem, który rozluźnia więzy z prawdziwym środowiskiem wiary jakim jest wspólnota.

RAKA

— słowo pochodzenia aramejskiego, które znaczy: pusty, wydrążony, próżny. Raka, jako słowo obelżywe, za które powinno się odpowiadaċ przed Wysoką Radą, znaczy zapewne: pusta głowo! Jezus upomina swych uczniów, żeby nie używali tego rodzaju obelżywych słów (Mt 5,22).

RAMA

— nazwa kilku miejscowości położonych w górzystych okolicach Palestyny; sama nazwa znaczy: wyżyna, wzniesienie. W Rama znajdującej się w ziemi pokolenia Beniamina, około 9 km na północ od Jerozolimy i nieopodal grobu Racheli, musieli zgromadziċ się mieszkańcy Judy, którzy w 586 r. przed Chr. mieli byċ uprowadzeni do niewoli babilońskiej na rozkaz Nabuchodonozora. Rama w górach Efraima była miastem rodzinnym proroka Samuela (Joz 18,25; 1 Sm 1,19; Jr 31,15; 40,1).

RAMOT

— obronne miasto, położone na wschodnim brzegu Jordanu na wyżynie Gilead, zamieszkanej przez pokolenie Gada. Miasto to często przechodziło z rąk do rąk w walkach między Izraelitami a Aramejczykami. Ramot było też jednym z sześciu miast, które wyznaczył Mojżesz jako miejsca schronienia dla tych, którzy nieumyślnie zabili bliźniego (Pwt 4,43; 1 Krl 4,13; 2 Krn 22,5).

REBEKA

— (zob. też Izaak). Gdy Abraham się zestarzał, wysłał zarządcę swej posiadłości, Eliezera, do Mezopotamii, swego rodzinnego kraju, aby wybrał żonę dla Izaaka. Eliezer udał się w drogę, zabrawszy dziesięċ wielbłądów i wiele drogocennych podarunków. Kiedy zbliżył się do miasta, w którym mieszkał Nachor, brat Abrahama, zatrzymał się przy studni, z której kobiety przychodziły czerpaċ wodę. Tu spotkał Rebekę, córkę Betuela, syna Nachora, która podała mu wodę do picia, napoiła jego wielbłądy i zaprowadziła go do domu, w którym mieszkała jej rodzina, aby mógł w nim przenocowaċ. Eliezer opowiedział, z jakim poleceniem wysłał go Abraham. Rebeka zgodziła się zostaċ żoną Izaaka. Poślubiwszy Izaaka, została matką Ezawa i Jakuba. Żydzi uważają Rebekę za matkę ludu izraelskiego (Rdz 24).

Redukcjonizm

— (z łac. „sprowadziċ do mniejszej miary, zredukowaċ”). Każda próba wytłumaczenia lub wyjaśnienia złożonych danych rzeczywistości przez odwołanie się do jednego tylko jej aspektu. W ten sposób filozof może ogólnie utożsamiċ rzeczywistośċ z dostępnymi bezpośrednio danymi zmysłowymi. Odrzucenie wiary w Boga przybiera zazwyczaj pewną postaċ redukcjonizmu. Ludwik Feuerbach (1804–1872) w opublikowanej w roku 1841 Istocie chrześcijaństwa dowodził, że wiara w Boga jest „tylko” odbiciem ludzkich pragnień i aspiracji. Deiści, liberalni protestanci i racjonaliści, zwracając się do ludzi swego pokolenia, często nadmiernie upraszczali i rozwodniali chrześcijańskie objawienie.

REFAICI

— legendarny ród olbrzymów, którzy mieli zamieszkiwaċ Palestynę i Zajordanię przed przybyciem na te tereny Izraelitów. W Starym Testamencie wspomina się o potyczkach Izraelitów z Refaitami, którzy walczyli po stronie Filistynów (Rdz 15,20; Pwt 2,11.20; 2 Sml 6–22).

REFIDIM

— ostatnie miejsce postoju Izraelitów przed ich wejściem na ziemie Półwyspu Synajskiego. W Refidim stoczyli Izraelici sławną bitwę z Amalekitami, podczas której Mojżesz stał na wzniesieniu z laską Bożą w ręku i modlił się o zwycięstwo. Jak długo Mojżesz trzymał ręce podniesione do góry, Jozue i jego wojownicy zwyciężali, gdy je opuszczał – przewagę zdobywali wrogowie. Aaron i Chur, którzy stali obok Mojżesza, widząc to, podtrzymywali jego zdrętwiałe ręce, aż Jozue zdołał ostatecznie pokonaċ nieprzyjaciół. Odniesiono wielkie zwycięstwo, na którego pamiątkę Mojżesz kazał zbudowaċ ołtarz i nazwał go Pan–Nissi, to znaczy: Pan jest moim sztandarem (Wj 17,8–16).

Reformacja

— (łac. „przywrócenie, odnowienie”). Przynajmniej od Soboru w Vienne (1311–1312) w Kościele, którego życie na wszystkich szczeblach naznaczone było poważnymi nadużyciami, słyszano wołanie o „reformę głowy i członków”. Wołania te się wzmogły podczas „niewoli babilońskiej” papieży w Awinionie (1305–1374), podczas wielkiej schizmy zachodniej, kiedy to równocześnie było dwóch albo trzech papieży (1378–1417), wskutek ruchu koncyliarystycznego i wskutek skandali związanych z papiestwem renesansowym. Różne próby reformy wewnątrz Kościoła katolickiego nabierały siły i ostatecznie osiągnęły cel podczas Soboru Trydenckiego (1545–1563). Na tym samym tle trzeba patrzeċ na reformację protestancką, często nazywaną reformacją właściwą. W samym sercu tego ruchu stał Marcin Luter (1483–1546), a dla drugiego pokolenia Jan Kalwin (1509–1564). Innymi czołowymi postaciami reformacji byli: Ulryk Zwingli (1484–1531), reformator z Zurychu, i Filip Melanchton (1497–1560), współpracownik Lutra w Wittemberdze. Reformacja angielska zaczęła się od spraw małżeńskich Henryka VIII (1491–1547) i niepowodzenia kardynała Tomasza Wolseya (ok. 1474–1530) w uzyskaniu dlań rozwodu. Odrzucono autorytet papieski i zniesiono klasztory. Do wiodących reformatorów w Anglii należeli: arcybiskup Tomasz Cranmer (1489–1556), biskup Hugh Latimer (ok. 1485–1555) i biskup Mikołaj Ridley (ok. 1500–1555). Niewątpliwie szerzeniu się reformacji pomógł nacjonalizm, przyczyniły się do tego także sprawy gospodarcze, często jednak był to głęboki i szczery ruch religijny, którego celem było oczyszczenie życia Kościoła i oparcie życia chrześcijańskiego na Piśmie Świętym (UR 21). Sobór Watykański II uznał tę nieustanną potrzebę odnowy, do której Chrystus wzywa swój Kościół (UR 6).

Regulacja urodzeń

— Używanie naturalnych, lub sztucznych środków mających na celu zapobieżenie poczęciu podczas stosunku seksualnego. Do środków naturalnych należy powstrzymywanie się od stosunków seksualnych, gdy kobieta może byċ płodna oraz stosunek przerywany. Wśród środków sztucznych te, które działają po stosunku, gdy mogło już dojśċ do poczęcia poprawnie nazywają się środkami poronnymi. Środki antykoncepcyjne („zapobiegające poczęciu”), np. pigułki i środki mechaniczne, działają uprzednio, by zapobiec możliwości poczęcia. W swej encyklice z 1968 r. Humanae vitae Paweł VI (papież w latach 1963–1978), polecając głębokie wartości miłości małżeńskiej i odpowiedzialnego rodzicielstwa, nauczał, że każdy akt seksualny musi pozostaċ otwarty na poczęcie, potępił bezpośrednią sterylizację oraz odrzucił sztuczne środki regulacji urodzeń jako pozbawione ładu wewnętrznego (DH 4470–4479; ND 2220–2225).

REKABICI

— potomkowie Rekaba, którzy z pobudek religijnych ani nie pili wina, ani nie budowali domów, ani nie uprawiali ziemi. Starali się żyċ tak, jak Izraelici podczas wędrówki przez pustynię. Uważali bowiem, że tylko wówczas Izrael wiernie przestrzegał zasad wiary w Jahwe. Należeli prawdopodobnie do plemienia Kenitów, którzy przyłączyli się do Izraelitów i wraz z nimi przybyli do Palestyny. Zamieszkiwali południowe obszary Ziemi Obiecanej i wiernie przestrzegali prawa, które nadał im Jonadab, syn Rekaba (2 Krl 10,15–16; 1 Krn 2,55; Jr 35,2–10).

Relatywizm

— (z łac. „relativus = odnoszący się do czegoś, względny, warunkowy”). Pogląd głoszący, że nie ma żadnych absolutnych prawd ani wartości i że wszystko jest zdeterminowane przez poszczególne okresy dziejów, przez kultury, społeczeństwa i osoby. Czysty relatywizm („wszystkie roszczenia i prawdy są względne”) jest sam w sobie sprzeczny. Łagodniejsza odmiana relatywizmu kładzie nacisk na fakt, że założenia historyczne, kulturalne i religijne warunkuj ą pój ecie znaczenia i prawdy. Relatywizujący sposób podejścia Ernesta Troeltscha (1865–1923) zmusił współczesnych teologów do lepszego wyjaśnienia, na czym polega „absolut” Chrystusa, tak by ukazaċ, że jest On w sposób ostateczny i niezrównany pełnią Bożego objawienia i zbawienia dla wszystkich narodów i wszystkich czasów. Jeżeli idzie o określenia dogmatyczne, to trzeba odróżniċ historycznie uwarunkowane sformułowania od trwałych prawd, które są przedmiotem nauczania.

Relikwie

— (łac. „resztki, szczątki”). Resztki ciała pozostałe po świętych, a także przedmioty ściśle z nimi związane (np. ich ubrania, listy itp.). Od najwcześniejszych stuleci otaczano czcią groby i relikwie męczenników i innych świętych. Wyprawy krzyżowe spowodowały powstanie handlu relikwiami, które zresztą– sprowadzane do Europy – często były fałszywe. Od czasu Soboru Trydenckiego (DH 1821–1823; ND 1255–1257) nauka Kościoła oficjalnego próbowała naprawiċ nadużycia związane z relikwiami (zob. CIC 1190) i powiązaċ ogólnie kult świętych, ich obrazów i relikwii z podstawowym okazywaniem czci Bogu (SC 111, LG 51). Na Zachodzie relikwie męczenników i innych świętych zazwyczaj się umieszcza pod stałymi ołtarzami (CIC 1237; zob. Ap 6, 9).

Rękopisy z Qumran

— Teksty religijne w języku hebrajskim, aramejskim lub greckim przepisane, lub stworzone w latach między 20 przed Chrystusem a 60 po Chrystusie i odnalezione w roku 1947 (i później) w jaskiniach koło Qumran, jakieś 13 kilometrów na południe od Jerycha, tuż obok Morza Martwego. Stąd znane są również jako rękopisy znad Morza Martwego. Wydaje się, że należały one do znajdującej się w sąsiedztwie wspólnoty żydowskiej, a zawierają fragmenty – czasem bardzo obszerne – z niemal wszystkich ksiąg Starego Testamentu i innych utworów religijnych. To odkrycie miało ogromne znaczenie dla badań nad Starym Testamentem i nad środowiskiem, w którym się narodziło chrześcijaństwo.

RĘKOPISY ZNAD MORZA MARTWEGO

— W czasach biblijnych sporządzano księgi ze zwojów papirusowych czy pergaminowych. Tekst zapisywano po jednej, a niekiedy i po drugiej stronie zwoju. Rękopisy znad Morza Martwego odkryto w 1947 r. w jaskiniach Qumran, na północno–zachodnim wybrzeżu Morza Martwego. Wśród tych zwojów znajdowały się kopie poszczególnych ksiąg Starego Testamentu. Przeszukano jedenaście pieczar i znaleziono pięċset rękopisów, które dzięki suchemu klimatowi tamtych okolic zachowały się w dobrym stanie. Rękopisy te pochodziły z biblioteki sekty, która od mniej więcej 200 r. przed Chr. do 68 r. po Chr. zamieszkiwała Qumran. Sekta ta była ściśle religijnym bractwem żydowskim, któremu przewodził Nauczyciel Sprawiedliwości. Niektórzy członkowie tej sekty zetknęli się, byċ może, z pierwotną gminą chrześcijan w Jerozolimie. Po upadku powstania Żydów przeciwko Rzymianom sekta musiała opuściċ swoje osiedle nad Morzem Martwym, ale przedtem ukryła w pieczarach zwoje będące w jej posiadaniu. Rękopisy te dostarczyły badaczom najstarszych tekstów Starego Testamentu cennego materiału i częściowo rzuciły zupełnie nowe światło na ówczesne tło tekstów Nowego Testamentu.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź