Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Protestanci

— (łac. „publicznie oświadczaċ, sprzeciwiaċ się”). Ludzie, Kościół, system teologiczny i urządzenia związane w jakiś sposób z protestantyzmem, czyli z szesnastowieczną reformacją. Za symboliczną datę początków protestantyzmu przyjmuje się dzień 31 października 1517 roku, kiedy to Marcin Luter ogłosił swoje dziewięċdziesiąt pięċ tez o odpustach, w których zaatakował różne nadużycia związane z nauczaniem, głoszeniem, a także praktykowaniem sakramentu pokuty. Wyraz „protestant” pochodzi od niekatolickiej mniejszości, która zebrana na zwołanym przez cesarza sejmie w roku 1529 w Spirze zaprotestowała przeciw religijnej polityce katolickiego władcy, Karola V. Wyraz ten często się utożsamia z wyrazem „ewangelik”, czasami wyraża on też pewien sprzeciw wobec katolicyzmu. Wśród powszechnie przyjętych przez protestantyzm zasad znajdują się: nauka o usprawiedliwieniu przez samą tylko wiarę, a nie przez uczynki, powaga samego tylko Pisma Świętego i powszechne kapłaństwo wiernych.

Protestantyzm liberalny

— Kierunek w dziewiętnastowiecznej i dwudziestowiecznej teologii protestanckiej, na który wielki wpływ wywarła filozofia Oświecenia, często sprzeciwiający się dogmatom Kościoła i nastawiony na rozwój naukowego podejścia do Pisma Świętego. Friedrich Schleiermacher (1768–1834), którego się powszechnie uważa za twórcę tego ruchu, utrzymywał, że normą wiary jest doświadczenie religijne i wewnętrzna świadomośċ Boga. Różni jego następcy dążyli do uwolnienia Pisma od legendarnych i mitycznych naleciałości, tak by odsłoniċ prawdziwą historię. Wielkie zainteresowanie etyczne (które przyċmiło eschatologię) sprawiło, że liberałowie kładli nacisk na religię Jezusa historycznego wyrażoną w Kazaniu na Górze i ujmowaną jako solidarnośċ ludzi kierowanych przez Boga. Niektórzy, np. Emst Troeltsch (1865–1923), podawali w wątpliwośċ jedynośċ objawienia chrześcijańskiego, a samo chrześcijaństwo pojmowali jako coś niewiele większego niż uderzające zjawisko w historii religii. Wiara we współczesną wiedzę, filozofię i postęp spowodowała, że teologowie głęboko się powiązali z europejską kulturą mieszczańską i jej politycznymi przywódcami; wyraźnym przykładem takiej postawy jest Adolf von Hamack (1851–1930). Pierwsza wojna światowa i wyłonienie się teologii dialektycznej przyhamowały na jakiś czas protestantyzm liberalny. Od początku lat sześċdziesiątych przeżywa on pewne odrodzenie.

Protoewangelia

— (gr. „pierwsza ewangelia”) Opowiadanie o dzieciństwie Jezusa zawarte w apokryficznym utworze Jakuba. Wyraz ten stosuje się także do tradycyjnej interpretacji wypowiedzi o kobiecie depczącej głowę węża (Rdz 3,15) jako pierwszej obietnicy zbawienia i roli, jaką w tym dziele odegrała Matka Boża.

Protokanoniczny

— (gr. „znajdujący się w kanonie na pierwszym miejscu”). Wyraz stosowany do 39 ksiąg Starego Testamentu uważanych przez wszystkich za natchnione i kanoniczne.

Protologia

— (gr. „nauka o rzeczach pierwszych”). Nauka o początku świata i ludzi. Protologia odpowiada eschatologii, ponieważ pierwotny plan Boży staje się jasny przez swoje pełne rozwinięcie pod koniec dziejów.

PROZELITA

— poganin, który przyjął wiarę żydowską, który przez rytualne obmycie, złożenie ofiary w świątyni i obrzezanie stał się Żydem. Samo słowo pochodzi z języka greckiego i znaczy: ten, który przyszedł (Dz 2,11).

Prozelityzm

— W przeszłości prozelityzm był często synonimem ewangelizacji. Rzeczywiście, Sobór Watykański II stwierdził prawo Kościoła do prowadzenia pracy ewangelizacyjnej i do zdobywania konwertytów (AG 7, DHu 13–15). Dzisiaj jednak prozelityzm ma niemal zawsze znaczenie ujemne i oznacza zmuszanie ludzi lub manipulowanie nimi tak, żeby przyjęli taką, a nie inną wiarę. Wspólnoty religijne i świeckie wiele razy potępiały tę odmianę prozelityzmu; wystąpił przeciwko niej także Sobór Watykański II (AG 13, DHu 4). W dialogu ekumenicznym z Kościołami wschodnimi prozelityzm jest jednym z zagadnień umieszczonych w oficjalnym programie.

Prozeuci

— (gr. „ci, którzy się nawrócili”). Poganie nawróceni na judaizm (zob. Mt 23, 15; Dz 2, 10), a także „bojący się Boga”, którzy zachowywali tylko częśċ prawa żydowskiego (zob. Dz 10, 2; 13, 43).

Prymat

— (łac. „pierwszeństwo”) Stanowisko pierwszego biskupa albo prymasa w Kościele lokalnym i należne temu stanowisku poważanie. Prymat honorowy oznacza przewodniczenie na synodach i konferencjach, nie pociąga on jednak ze sobą żadnej władzy poza własną diecezją lub krajem, jak to jest w wypadku arcybiskupa Canterbury we wspólnocie anglikańskiej. Prymat jurysdykcyjny papieża oznacza jego rzeczywisty autorytet w rządzeniu pasterskim w całym Kościele (zob. DH 875, 3059–3060, 3063–3064, 3074; ND 804, 825–826, 829–830, 839). Wielu prawosławnych uznaje honorowy prymat papieża, ale nie jego rzeczywistą jurysdykcję. Kiedy jednak w roku 1979 Jan Paweł II odwiedzał Konstantynopol, patriarcha Demetrios I powitał go słowami św. Ignacego Antiocheńskiego (ok. 35 – ok. 107), określając Stolicę Apostolską jako „przewodzącą w miłości”, tytułem zatem czcigodnym, który wskazuje na pasterskie posługiwanie całemu Kościołowi. W Kościele ormiańskim i syryjskim prymasa zwie się „katolikosem” (gr. „przełożony ogólny”). Prymat może byċ powszechny, lub regionalny. I tak, wśród Kościołów prawosławnych orientalnych, patriarcha Aleksandrii cieszy się prymatem honorowym wobec Kościołów etiopskiego i erytrejskiego.

Pryscylianie

— Herezja powstała w IV stuleciu, związana z Hiszpanem Pryscylianem, kaznodzieją! przez jakiś czas biskupem Avili. Ta dualistyczna herezja wiele zapożyczyła z gnostycyzmu i manicheizmu, a za sabelianizmem poszła w tym, że „Ojca”, „Syna” i „Ducha Świętego" pojmowała jako wyłącznie trzy sposoby ukazywania tej samej rzeczywistości, czyli trzy sposoby patrzenia na tego samego Boga. Reakcja na tę herezję przyspieszyła rozwój doktryny trynitarnej, a Hiszpania stała się pierwszym krajem katolickim, który w wyznaniu wiary używał wyrażenia Filioque (łac. „i Syna”). W roku 386 Pryscylian mimo protestów św. Marcina z Tours (zm. 397) został stracony przez władze państwowe w Trier i tym samym stał się pierwszym heretykiem straconym przez chrześcijańską władzę (zob. DH 188–208, 283–286, 451–464).

Przebóstwienie

— Według św. Ireneusza z Lyonu (ok. 130 – ok. 200), św. Atanazego Wielkiego (ok. 296–373) oraz innych Ojców Kościoła – cel wcielenia. Ludzie już stworzeni na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26–27) dzięki łasce mogą mieċ udział w życiu Bożym (2 P 1, 3–4).

Pseudoepigrafy

— (gr. „fałszywe tytuły”). Utwory przypisywane komuś innemu niż ich rzeczywistemu autorowi z myślą o tym, by podnieśċ ich powagę. Przykładem na to są utwory niekanoniczne; Księga Henocha i Wniebowzięcie Mojżesza. Katolicy na oznaczenie takich żydowskich ksiąg przypisywanych fałszywie innym autorom posługują się wyrazem „apokryfy”.

PURIM

— święto corocznie obchodzone przez Żydów na pamiątkę ocalenia ich na obczyźnie, w Persji, za panowania króla Kserksesa. Purim było świętem radości połączonym z ucztą i zwyczajem posyłania podarków znajomym i składania darów dla ubogich. Zgodnie z opowiadaniem o ustanowieniu tego święta, nazwa święta wywodzi się od słowa Pur, to znaczy los, który Haman, wrogo usposobiony do Żydów, rzucił, gdy postanowił ich wygubiċ. Kiedy jednak wieśċ o tym dotarła do króla perskiego, wydał on dekret skazujący Hamana na śmierċ (Est 9,26).

Purytanie

— (z łac. „purus = czysty”). Pojemne określenie tych wpływowych grup w Kościele anglikańskim, które przeciwstawiając się religijnym rozstrzygnięciom królowej Elżbiety I (lata panowania 1558–1603) i kierując się teologią kalwińską, miały na celu oczyszczenie Kościoła z niebiblijnych naleciałości. Purytanie kładli nacisk na kaznodziejstwo, ścisłe zachowanie niedzieli oraz na bardzo surowy kodeks moralny. W ostatecznym rozrachunku wielu purytanów odrzucało rządy biskupie w Kościele. Wśród czołowych postaci anglikańskiego purytanizmu znaleźli się: Thomas Cartwright (1535–1603), lord protektor Oliver Cromwell (1599–1658) i poeta John Milton (1608–1674). W początkach wieku XVII uchodźcy purytańscy założyli w Massachusetts Bay Colony. Najbardziej znaczącym teologiem wśród purytanów w Nowej Anglii był Jonathan Edwards (1703–1758). Na Wyspach Brytyjskich niektóre elementy pierwotnego purytanizmu odziedziczyli anglikanie z „Low Church” (ang. Niski Kościół), baptyści, kongregacjonaliści, prezbiterianie oraz kwakrzy.



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź