Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Prawa Kościelne

— Szczegółowe przykazania wiążące wszystkich członków Kościoła katolickiego. Obejmują one uczestniczenie we Mszy świętej w niedziele i święta obowiązujące (CIC 1246), wyznanie grzechów ciężkich i przyjęcie Komunii świętej przynajmniej raz w roku (CIC 920, 989), zachowanie postu i wstrzemięźliwości oraz branie udziału w działalności Kościoła i w udzielaniu pomocy ubogim (CIC 222).

Prawo i Ewangelia

— Przeciwstawienie, na które kładł nacisk Marcin Luter (1483–1546): bezowocne wysiłki w celu zapewnienia sobie zbawienia dzięki własnym osiągnięciom religijnym; usprawiedliwienie, które pochodzi z samej tylko wiary, z Ewangelii będącej „mocą Bożą ku zbawieniu każdego wierzącego” (Rz 1, 16). W tym układzie prawo, nawet nadane przez Boga Prawo Mojżeszowe, wzmaga naszą świadomośċ, że jesteśmy niewolnikami grzechu. Słowo Boże zwiastuje nam, że staliśmy się wolni dzięki zasługom Chrystusa miłosiernie nam przypisanym i że w ten sposób uczestniczymy przez wiarę w sprawiedliwości Chrystusa. Pojęcie „prawa i Ewangelii”, choċ było zamierzone jako podstawowe prawidło interpretacji całego Pisma Świętego, a także samego życia, czasami prowadziło do zbyt mocnego przeciwstawienia Starego Testamentu Nowemu.

Prawo Kanoniczne

— Zbiór skodyfikowanych ustaw i postanowień prawnych, do których przestrzegania są zobowiązani wszyscy katolicy zarówno jako jednostki, jak jako rozmaite grupy, które powstały w obrębie Kościoła. Szczególnie odnosi się to do Kodeksu Prawa Kanonicznego ogłoszonego przez Jana Pawła II w 1983 r., który zastąpił kodeks z 1917 r. Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich ogłoszonego w 1990 r. oraz konstytucji apostolskiej Pastor bonus (obowiązującej od 1 marca 1989 r.), która reguluje zasady działania Kurii Rzymskiej.

Prawo naturalne

— Powszechne prawo moralne dane przez Boga w samym akcie stworzenia istot ludzkich i możliwe do poznania w świetle rozumu (zob. GS 79, DHu 2). Literatura klasyczna, np. fragmenty Antygony Sofoklesa (ok. 497–406 przed Chr.), zachodnia tradycja prawna, Pismo Święte (np. Rz 2, 14–15) i inne wypowiedzi dowodzą istnienia prawa naturalnego, które wskazuje ludziom właściwą drogę postępowania wolnego i odpowiedzialnego. Grzech utrudnia rozpoznanie prawa moralnego i podporządkowanie się mu (Mt 19, 1–9); główne jego sformułowania wylicza Dekalog. W świetle samego tylko prawa naturalnego trudno osiągnąċ moralną pewnośċ co do określonych rozwiązań w takich dziedzinach, jak: stosunki międzynarodowe, sprawiedliwośċ społeczna, obyczajowośċ w sferze seksualnej.

Prawo

— Powtarzające się prawidło w sposobie działania ludzi i innych stworzeń (np. prawa historii i prawa fizyki). W znaczeniu normatywnym prawo uznaje i reguluje uprawnienia i obowiązki obywateli albo wierzących, żeby umożliwiċ trwanie wspólnego dobra w społeczeństwie i Kościele i aby je uwydatniċ. Wyraz „Prawo” może też oznaczaċ religię żydowską (Dz 23, 29), podobnie jak wyrażenie „święte przykazanie” (2 P 2, 21) odnosiło się do chrześcijaństwa. Prawo miłości (Mt 22, 36–40) wywodzi się ze Starego Testamentu, otrzymało ono jednak nową moc przez to, że uosobiło się w Chrystusie (J 13, 34; 15, 12–13).

Prawosławie orientalne

— Współczesne wyrażenie na oznaczenie tych Kościołów wschodnich, które odrzuciły uchwały Soboru Chalcedońskiego (451) uważając, że zdradził on myśl św. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. 444) i skapitulował wobec dyofizyzmu (gr. „dwie natury”) nestoriańskiego. Te Kościoły przyjmują trzy pierwsze sobory powszechne – inaczej niż prawosławie wschodnie, które przyjmuje pierwsze siedem soborów. Podczas gdy wschodnie prawosławne Kościoły autokefaliczne uznają patriarchę konstantynopolitańskiego za symbol swojej jedności, orientalne prawosławne Kościoły autokefaliczne nie mają takiego punktu oparcia dla jedności.

Preegzystencja

— (łac. „istnienie uprzednie”). Przekonanie, że Jezus z Nazaretu był/jest osobowo identyczny z Synem Bożym, który istniał od wieków i który przyszedł na świat, żeby się objawiċ w dziejach ludzkich (J 1, 14; 1 Kor 8, 6; 2 Kor 8, 9; Flp 2, 5–11; Kol 1, 15–17; Hbr 1, 2–3). Wprawdzie przedchrześcijańska myśl żydowska przyjmowała istnienie istot pośredniczących między Bogiem a światem, nie mamy jednak możliwych do udowodnienia poprzedników pojęcia w pełni osobowej preegzystencji Chrystusa jako Syna Bożego i Logosu, który „zstępuje” na ziemię. W przedchrześcijańskiej myśli żydowskiej Mądrośċ i Logos to tylko żywe metafory Bożej działalności i Bożych przymiotów. Platon (ok. 427–347 przed Chr.) dowodził istnienia odwiecznych idei, które były wzorem dla Demiurga kształtującego świat. Ta teoria skłoniła Orygenesa (ok. 185 – ok. 254) do przypuszczenia, że Bóg stworzył istoty duchowe, a używanie lub nadużywanie przez nie wolnej woli sprawia, że stają się albo aniołami, albo diabłami, albo wreszcie duszami zamieszkującymi w ludzkich ciałach.

PRETORIUM

— (budynek sądowy) – określenie głównej siedziby rzymskiego dowódcy wojsk albo namiestnika, w której odbywały się też procesy sądowe. Najczęściej wykorzystywano jako pretorium pałace dawnych książąt. Gdy Piłat kazał ubiczowaċ Jezusa, żołnierze zabrali Go do pretorium i tam naigrawali się z Niego. W pretorium też żołnierze strzegli uwięzionego Pawła (Mt 27,27; Dz 23,35).

Prezbiter

— (gr. „starszy”). Wyrażenia tego używano na oznaczenie urzędników synagogalnych, członków żydowskiego sanhedrynu albo najwyższej rady w Jerozolimie, a także tych, którzy przewodzili pierwotnym gminom chrześcijańskim (zob. Dz 11, 30; 14, 23). Początkowo wyraz presbiteroi wydaje się byċ synonimem wyrazu episkopoi (gr. „nadzorca”; zob. Flp 1, 1; Tt 1, 5. 7). W Kościele jerozolimskim prezbiterów łączono z apostołami (Dz 15, 2. 4.6.22–23; 16,4). W czasach św. Ignacego Antiocheńskiego (ok. 35 – ok. 107) prezbiterzy (albo kapłani) to grupa, która występowała po „nadzorcach” (czyli po biskupach), ale przed diakonami. Dekret Soboru Watykańskiego II o kapłanach nosi tytuł Presbyterorum ordinis (1965).

Prezbiterianizm

— (od gr. „presbiter = starszy”). Sposób sprawowania rządów w Kościele, różny z jednej strony od episkopalizmu, czyli od rządów biskupich, z drugiej strony – od kongregacjonalizmu, czyli od rządów wspólnoty. Są to rządy sprawowane przez cały szereg urzędników aż po zgromadzenie ogólne, w którym uczestniczą wybrani przedtem reprezentanci: ministrowie i starsi. Prezbiterianie są związani z tradycją Jana Kalwina (1509–1564) i szkockiego reformatora, Jana Knoxa (ok. 1505–1572). Kościół Szkocki jest jedynym Kościołem prezbiteriańskim będącym jednocześnie Kościołem państwowym.

Probabilizm

— (łac. „prawdopodobny”). Kierunek w teologii moralnej, którego zasadą znamienną jest to, że jeżeli mimo usiłowań dojścia do pewności pozostaje obiektywna wątpliwośċ co do istnienia prawa lub co do jego zastosowania, zgodne z prawem będzie oparcie się na opinii prawdopodobnej, nawet gdyby opinia przeciwna, sprzyjająca ściślejszej interpretacji prawa, była bardziej prawdopodobna. Kierunek ten, popierany przez jezuitów i innych moralistów, został podważony przez probabilioryzm, kierunek przyjęty przez dominikanów w roku 1656, według którego wolno się kierowaċ tylko tymi opiniami, które mają bardziej oczywiste dowody na swoją korzyśċ. Św. Alfons Liguori (1696–1787), założyciel redemptorystów, dzięki temu, że zajął stanowisko pośrednie, udzielił poparcia probabilizmowi, który się dzisiaj powszechnie przyjmuje (zob. DH 2725–2727).

PROKONSUL

— zarządca rzymskiej prowincji senackiej. Biblia wspomina o Sergiuszu Pawle, który był prokonsulem prowincji Cypr, i Annaeuszu Gallio, który był prokonsulem prowincji Achai (Dz 13,7; 18,12).

PROKURATOR

— W czasach nowotestamentowych Judea, jako rzymską prowincją cesarską, zarządzali rzymscy prokuratorzy: Poncjusz Piłat, Feliks, Porcjusz Festus (Mt 27,2; Dz 23,24; 24,27).

Prosopon

— (gr. „twarz, maska, rola w dramacie”). Początkowo maska noszona na scenie, później wyraz oznaczający osobę. Niektórzy greccy Ojcowie Kościoła mówili o trzech prosoponach Trójcy Przenajświętszej i o jednym prosoponie w Jezusie Chrystusie (zob. DH 250, 302; ND 604, 615). Dla Nestoriusza (zm. ok. 451), który cenił określenia „postaċ/zewnętrzny przejaw” z Listu do Tesaloniczan 2, 6–7, słowo prosopon oznaczało to wszystko, co stanowi czyjś „wygląd zewnętrzny”, albo publiczne „ukazanie się”. Częściej jednak na oznaczenie osoby czyli jednostki rozumnej posługiwali się oni wyrazem hipostasis.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź