Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

PIEC OGNISTY

— (zob. też Trzej młodzieńcy w piecu ognistym). Rozpalony piec, do którego wrzucono trzech młodzieńców, Szadraka, Meszaka oraz Abed–Nega, służył prawdopodobnie do wypalania cegły albo do wytopu metali. W domach używano mniejszych pieców, czyli pieców kuchennych i pieców piekarskich (Dn 3,13–27).

Pięċdziesiątnica

— Po święcie Paschy (przypadającym pięċdziesiąt dni wcześniej) i obchodzonym w jesieni Święcie Namiotów trzecie większe święto żydowskie, w które pierwotnie świętowano zbiory zboża, a potem nadanie Prawa Mojżeszowi na Górze Synaj. Jako święto chrześcijańskie Pięċdziesiątnica nawiązuje do zesłania Ducha Świętego na uczniów, do przemówienia św. Piotra skierowanego do mieszkańców Jerozolimy i do pielgrzymów, kiedy to około trzech tysięcy ludzi przyjęło jego orędzie i zostało ochrzczonych (Dz 2, 1–42). Z Konstytucji Apostolskich i z opisu pielgrzymki Egerii wiemy z całą pewnością, że w Ziemi Świętej chrześcijanie to święto obchodzili już w IV stuleciu. W dwudziestym kanonie Soboru Nicejskiego I (325) jest mowa o Pięċdziesiątnicy w takim kontekście, że od Wielkanocy aż do pierwszej niedzieli po Pięċdziesiątnicy zakazany jest post, a modlitwy z wielokrotnie powtarzanym „Alleluja” odmawia się stojąco. W obszarze anglojęzycznym Pięċdziesiątnica zwana jest także Whitsunday (ze staroangielskiego: „White Sunday = Niedziela Biała”, prawdopodobnie dzień – może ostatni? – w którym nowo ochrzczeni ubierali się na biało). W Polsce powszechnie się przyjęła nazwa „Zielone Świątki" – pewnie od zwyczaju zdobienia domów gałązkami drzew i krzewów. W obrządku bizantyńskim Pięċdziesiątnicę obchodzi się przez dwa kolejne dni: w niedzielę świętuje się dopełnienie objawienia Trójcy Przenajświętszej (w obrządku łacińskim to święto się obchodzi w niedzielę po Pięċdziesiątnicy, zwaną Niedzielą Trójcy Przenajświętszej), a w poniedziałek zesłanie Ducha Świętego na apostołów.

PIŁAT

— Poncjusz Piłat był rzymskim namiestnikiem Judei w czasach Jezusa. Sprawował władzę nad całą ziemią judejską i był dowódcą wszystkich stacjonujących na niej oddziałów rzymskich. Mianował też arcykapłana i sprawował kontrolę nad świątynią i skarbem świątynnym. Pozwolił żołnierzom wkroczyċ do Jerozolimy, bez usunięcia ze sztandarów wizerunków cesarza, i ośmielił się zabraċ ze skarbca świątynnego pieniądze na zbudowanie wodociągu, co oczywiście musiało bardzo dotknąċ Żydów. Tylko on mógł wydawaċ wyroki śmierci, dlatego też Jezus został postawiony przed jego sądem. Piłat był człowiekiem słabego charakteru i wbrew własnemu przekonaniu, ulegając naciskom przywódców żydowskich, skazał Jezusa na śmierċ (Mk 15,1–15).

PINCHAS

— wnuk Aarona i kapłan na mocy pochodzenia z rodu Aarona. Żył w czasach Mojżesza i Jozuego. Inny Pinchas, syn podeszłego już w latach kapłana Helego, zginął w bitwie z Filistynami strzegąc Arki Przymierza (Wj 6,25; Lb 25,10–13; 1 Sm 4,11).

Platonizm

— Kierunek filozoficzny, któremu początek dał Platon (427–347 przed Chr.); Akademia Platońska pozostawała ośrodkiem nauczania – chociaż niekoniecznie samego platonizmu – dopóki nie została zamknięta przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527–565) w roku 529 po Chrystusie. Słynne Dialogi, w których Platon pokazuje, w jaki sposób Sokrates (ok. 469–399 przed Chr.) prowadził dyskusje z sofistami i innymi filozofami, zmierzają do jednego podstawowego zagadnienia: wypowiedzi o sprawiedliwości, prawdzie, dobroci, pięknie i o innych zagadnieniach związanych z naszym zmiennym i widzialnym światem będą uzasadnione, jeżeli je można będzie „uogólniċ”, a to wskazuje na istnienie wyższego świata odwiecznych i nie podlegających zmianie uniwersalnych idei. Dusze nasze istniały wcześniej niż świat i cieszą się wiedzą wrodzoną, którą czerpią z uprzedniego oglądania idei. Klemens z Aleksandrii (ok. 150 – ok. 215) i Orygenes (ok. 185 – ok. 254) wiele zawdzięczają Platonowi, a Orygenes od niego zaczerpnął naukę o uprzednim istnieniu dusz ludzkich (zob. DH 403–404). Początkowo na Ojców Kościoła wpływ wywierał „platonizm średni”, który kładł nacisk na absolutną transcendencję Boga. W pewnym sensie spory ariańskie oznaczały kryzys tej postaci platonizmu; całkowicie transcendentalny Bóg potrzebował pośrednika, czyli „demiurga”, aby stworzyċ świat. Neoplatonizm oddziaływał na św. Augustyna z Hippony (354–430), na jego następców, a także platoników z okresu Odrodzenia, takich jak Marsyliusz Ficino (1433–1499). W przeciwieństwie do Zachodu, gdzie ostatecznie większą lub mniejszą przewagę zdobył arystotelizm, na Wschodzie panował platonizm wśród humanistów takich jak Michał Psellus(ok. 1019–1078)i wśród teologów, którzy teorię przebóstwienia wyjaśniali platońskim pojęciem współudziału. Matthew Arnold (1822–1888) twierdził, że każdy człowiek się rodzi albo platonikiem, albo arystotelikiem. Alfred North Whitehead (1861–1947) zaś przyznał pierwszeństwo mistrzowi Arystotelesa twierdząc, że wszystkie kierunki filozoficzne są tylko przypisami do Platona.

Pleroma

— (gr. „pełnia”). W listach św. Pawła wyraz ten odnosi się do pełni Boga (Ef 3, 19), do pełnej miary bóstwa Chrystusa (Kol 1, 19; 2, 9), do Kościoła jako dopełnienia Chrystusa (Ef 1, 23) i do pełni czasu, w którym Syn Boży został wysłany (Ga 4,4). Gnostycy zaliczyli pleromę do przymiotów Syna, która przez całą serię emanacji przygotowuje na przejście do kenomy (gr. „pustka, ogołocenie”).

Pneumatologia

— (gr. „nauka o Duchu Świętym”). Gałąźteologii zajmująca się Duchem Świętym. Listy św. Pawła świadczą o roli Ducha Świętego, który objawia nam Boga, umożliwia wiarę, daje natchnienie modlitwie, przebywa w Kościele, obdarza wspólnotę różnymi charyzmatami i działa na rzecz dopełnienia wszystkich rzeczy w Chrystusie (Rz 8, 1–27; 1 Kor 2, 10–16; 12, 1–11; Ga 4,6). Często bywa tak, że się nie prowadzi osobnych studiów nad Duchem Świętym, lecz w łączności z innymi ważnymi zagadnieniami, takimi jak: Trójca Przenajświętsza, Kościół, łaska i sakramenty. To „zaniedbanie” odpowiada temu, co św. Jan Damasceński (ok. 675 – ok. 749) nazywa kenotyczną (gr. „pusty, ogołocony”) cechą Ducha Świętego, który przychodzi anonimowo, żeby w nas umocniċ obraz Syna Bożego. Naukę tę ożywił na nowo Władimir Łosski (1903–1958). Posługując się powiedzeniem Gustawa Flauberta (1821–1880), możemy powiedzieċ, że Duch Święty podobnie jak autor w swoich dziełach „Jest wszędzie, a jeżeli idzie o szczegóły, nie ma Go nigdzie”. Nauka o Duchu Świętym, jak o tym dobrze wiedzą chrześcijanie wschodni, raczej przenika całą teologię i życie, niż ogranicza się do jednego określonego działu. Na przykład Sobór Watykański II, przekazując własną naukę o Kościele (LG 3–4, 9–17), ukazuje, w jaki sposób myśli chrystologiczne i pneumatologiczne są sobie wzajemnie niezbędne i jak się wzajemnie uzupełniają.

Poganie

— (z łac. „paganus = mieszkaniec wsi”). Wyrazu tego pierwotnie używano na oznaczenie tych mieszkańców cesarstwa rzymskiego, którzy mieszkali we wsiach i stali się chrześcijanami później, ponieważ głoszono im Ewangelię po zewangelizowaniu ludności miejski ej. W Starym Testamencie goim (hebr. „narody”) to ci, którzy nie uznawali jedynego prawdziwego Boga (Pwt 7, 1; Ps 147, 20). Stary Testament wprawdzie potępiał ich bałwochwalstwo, mimo to świadczył także o Bożym planie zbawienia pogan (Iz 2, 1–4; 49, 6; 60, 1–3, Am 9, 7; Jon). Abraham został wezwany, by był pośrednikiem w przekazywaniu Bożych błogosławieństw całej ludzkości (Rdz 12, 1–3). Stary Testament ukazuje takich „świętych pogan”, jak Melchizedek, królowa Saby, Hiob i Rut. Św. Paweł ogłasza, że Bóg pragnie zbawiċ zarówno Żydów, jak pogan (Rz 3, 29; 9, 24; 15, 8–12; zob. Łk 2, 29–32). Wyznawców niektórych religii niechrześcijańskich nazwano poganami (w znaczeniu ujemnym). Zabobonom jeszcze istniejącym wśród nawróconych na chrześcijaństwo przyklejono także etykietkę „pogański”. Sobór Watykański II unika zarówno wyrazu „poganin”, jak „pogaństwo” i raczej mówi o „narodach” (gentes), które trzeba ewangelizowaċ.

POKOLENIA IZRAELA

— Dwunastu synów Jakuba, Izraela, dało początek dwunastu pokoleniom izraelskim. Gdy po przebyciu pustyni lud izraelski dotarł w końcu do Ziemi Obiecanej i ją zajął, dokonano jej podziału między pokolenia. Już wcześniej Mojżesz przydzielił ziemie położone na wschodnim brzegu Jordanu, Zajordanię, pokoleniom Rubena, Gada i Manassesa. Pokolenie Lewiego, przeznaczone do służby kapłańskiej, nie otrzymało żadnego przydziału, miało się bowiem poświęciċ wyłącznie swej służbie, a utrzymaniem Lewitów miała byċ dziesięcina składana przez pozostałe pokolenia. Ziemie położone na zachodnim brzegu Jordanu rozdzielono między pozostałe pokolenia drogą losowania. Po śmierci Salomona w wyniku podziału jego królestwa powstało Królestwo Północne, Izrael, i Królestwo Południowe, Juda. Wszelkie odrębności między pokoleniami zatarły się jednak na skutek niewoli babilońskiej (Lb 32; Joz 13,15–19,48).

Poligenizm

— (gr. „wiele początków”). Pogląd, że rodzaj ludzki nie pochodzi od pierwotnej pary przodków, jak to twierdzi monogenizm (gr. „jeden początek”), lecz od wielu. W wydanej w roku 1950 encyklice Humani generis (łac. „Rodzaj ludzki”) Pius XII ostrzega przed poligenizmem, bo nie jest rzeczą jasną, czy się da on pogodziċ z nauką o grzechu pierworodnym i o jego przejściu na wszystkich potomków Adama i Ewy (DH 3897; ND 420). Po roku 1950 cieszący się poważaniem i prawomyślni teologowie, opierając się na udoskonalonej egzegezie i na dokładniejszej interpretacji wypowiedzi św. Pawła (Rz 5, 12–19), zaproponowali sposoby pogodzenia wiary o istnieniu grzechu pierworodnego z poligenizmem. W tym samym czasie jednak biologowie zaczęli utrzymywaċ, że nasz rodzaj ludzki nie wywodzi się od wielu rodzin, lecz od jednej.

Politeizm

— (gr. „wiara w wielu bogów”). Zob. wielobóstwo.

PONT

— kraina na południowo–wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego, która w czasach apostolskich była prowincją rzymską. Żydzi z Pontu, którzy przybyli do Jerozolimy na Zielone Święta, byli także świadkami wystąpienia apostołów po zesłaniu Ducha Świętego. Pierwszy List św. Piotra jest adresowany do chrześcijan mieszkających w Poncie (Dz 2,9; 1 P 1,1).

Postmodernizm

— Określenie po raz pierwszy użyte w 1946 r. przez Arnolda Toynbee, a od lat siedemdziesiątych XX w. powszechnie stosowane w odniesieniu do kultury zachodniej, zniechęconej do rozumu, metod naukowych i wiary w postęp. Pod koniec I wojny światowej Oswald Spengler(1880–1936) pisało „schyłku Zachodu”. Podczas II wojny światowej Dietrich Bonhoeffer (1906–1945) snuł rozważania na temat świata, który „osiągnął dojrzałośċ” – była to myśl, która była zachętą dla teologii świeckiej, a nawet dla teologii „śmierci Boga”. Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej, podczas wykładów głoszonych w Monachium i Tybindze, Romano Guardini (1885–1968) dowodził, że wiek współczesny dobiegł końca. Jacques Derrida (ur. 1930), Michel Foucault (1926–1984), Jean–Francois Lyotard (ur. 1924) i inni analizowali ułomną, a nawet zranioną, rzeczywistośċ ludzkiego istnienia. Jlirgen Habermas (ur. 1929) oraz inni pisarze sprzeciwiali się postmodernizmowi jako dziwacznemu, nierozważnemu porzuceniu racjonalnego myślenia. Trendy postmodernistyczne można znaleźċ w architekturze, sztuce (np. prace Andy Warhola [1930–1987]), literaturze, filozofii, krytyce literackiej, egzegezie biblijnej, oraz innych dyscyplinach.

POTIFAR

— Madianici, którym synowie Jakuba sprzedali swego najmłodszego brata, Józefa, sprzedali go następnie Potifarowi, wysokiemu urzędnikowi faraona i dowódcy jego straży przybocznej. Wkrótce Józef zyskał zaufanie i przychylnośċ swego nowego pana. Gdy jednak żona Potifara niesłusznie Józefa oskarżyła i oczerniła, jego pan kazał go schwytaċ i wtrąciċ do więzienia (Rdz 37,36; 39,1–20).

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź