Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

PEKTORAŁ

— (zob. też Efod, Urim i tummim) – częśċ stroju arcykapłana, rodzaj kwadratowej kieszeni o boku jednej piędzi, wykonanej ze złotych nici, z fioletowej i czerwonej purpury, z karmazynu i z kręconego bisioru i przymocowywanej do wierzchniej szaty na wysokości piersi (serca). Na pektorale umieszczonych było dwanaście szlachetnych kamieni, na których wyryte były imiona dwunastu pokoleń izraelskich. W pektorale natomiast nosił arcykapłan urim i tummim dla zasięgania wyroczni Pana (Wj 28,15–30; 39,8–21).

Pelagianizm

— Herezja głosząca błędną naukę o łasce; zapoczątkował ją Pelagiusz (ok. 400), mnich z Brytanii lub Irlandii, który–najpierw w Rzymie, a później w Północnej Afryce – uczył, że ludzie mogą osiągnąċ zbawienie dzięki swoim wytrwałym wysiłkom. Grzech pierworodny sprowadził on w najlepszym razie do złego przykładu danego nam przez Adama; ten zły przykład nie wyrządził żadnej wewnętrznej szkody potomkom Adama, a przede wszystkim pozostawił nietknięte naturalne używanie wolnej woli. Sprowadzając łaskę do dobrego przykładu danego nam przez Chrystusa, Pelagiusz zachęcał do prowadzenia ściśle ascetycznego sposobu życia i popierał koniecznośċ istnienia Kościoła dla moralnej elity. Jego uczniowie, Celestiusz (V w.) i Julian z Ecianum (ok. 386–454) rozwinęli pelagianizm jako system. Herezji tej zdecydowanie sprzeciwił się św. Augustyn z Hippony (354–430), potępiły ją też dwa synody w Pomocnej Afryce (DH 222–230; ND 501–502, 1901–1906), a w roku 431 Sobór Efeski (DH 267–268).

Pentarchia

— (gr. „rządy pięciu”). Teoria szczególnie popularna w pierwszym tysiącleciu, według której rządy nad jednym i niepodzielnym Kościołem chrześcijańskim sprawowaċ będzie pięciu patriarchów: rzymski, konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski. Od czasu schizmy między Wschodem a Zachodem (ostatecznie dopiero od czasu odrzucenia Soboru Florenckiego) greckie Kościoły prawosławne mówiły o tetrarchii (gr. „rządy czterech”). Idei pentarchii nigdy całkowicie nie zarzucono i zakłada ona pewne możliwości ekumeniczne.

Pentateuch

— (gr. „pięcioksiąg”). Przyjęta wśród katolików i prawosławnych nazwa na oznaczenie pierwszych pięciu ksiąg Pisma Świętego (Rodzaju, Wyjścia, Liczb, Kapłańskiej i Powtórzonego Prawa), które Żydzi nazywają Tora, a niektórzy protestanci „pierwszymi pięcioma księgami Mojżesza”. Jeśli idzie o te księgi, to tradycję o autorstwie Mojżesza trzeba rozumieċ w takim znaczeniu, że od niego pochodzi natchnienie dla wielu opowiadań i dla dużej części prawodawstwa spisanego w Pentateuchu. Opierając się na pewnych przemyśleniach Jana Astruca (1684–1766), Johann Gottfried Eichhom (1752–1827) wysunął postulat, aby przyjęto jako źródła Pentateuchu dokument jahwistyczny (J) i dokument elohistyczny (E). Julius Weilhausen (1844–1918) wprowadził tezę innego jeszcze źródła, mianowicie Kodeksu Kapłańskiego (P), do którego później dodano źródło deuteronomistyczne (D) – i tak powstała teoria czterech źródeł. Obecnie zwrócono większą uwagę na tradycję ustną i na inne czynniki i wskutek tego złagodzono czystą teorię o czterech istniejących wcześniej dokumentach (J, E, P, D), na podstawie których po prostu mianoby napisaċ księgi Pentateuchu.

PENTATEUCH

— (zob. też Stary Testament). Określenie „Pentateuch”, które pojawiło się około 160 r. przed Chr., pochodzi z języka greckiego i znaczy: składający się z pięciu części, pięċ ksiąg. Chodzi o pięċ pierwszych ksiąg Starego Testamentu, zwanych też Księgami Mojżeszowymi albo Torą: Księgę Rodzaju, Księgę Wyjścia, Księgę Kapłańską, Księgę Liczb, Księgę Powtórzonego Prawa. Księgi te opowiadają o Bogu, Stworzycielu nieba i ziemi, o dziejach Jego przymierza z Noem, Abrahamem, Mojżeszem i innymi sławnymi mężami historii izraelskiej, o wielkich czynach Boga, mocą których wybrany przez Niego naród wyszedł z niewoli egipskiej i zdołał osiedliċ się w Ziemi Obiecanej, o nadaniu przez Boga ludowi izraelskiemu Prawa i o stałej trosce Boga o swój lud.

Pentekostarion

— (gr. „pięċdziesiątnica”). Okresowa księga liturgiczna z oficjami własnymi, której się używa w obrządku bizantyńskim podczas obrzędów liturgicznych od Niedzieli Wielkanocnej po Niedzielę Pięċdziesiątnicy włącznie.

PENUEL

— Gdy Jakub wyruszył z całym dobytkiem od Labana i udał się z powrotem do ziemi swych przodków, przybył nad potok Jabbok. W nocy, nim spotkał się z bratem Ezawem, ktoś zmagał się z nim aż do świtu. Nieznajomy widząc, że nie może Jakuba pokonaċ, wreszcie powiedział: „Puśċ mnie, bo już wschodzi zorza!” Jakub zaś odrzekł: „Nie puszczę cię, dopóki mi nie pobłogosławisz!” Nieznajomy zapytał Jakuba, jakie ma imię, a następnie powiedział: „Odtąd będziesz się zwał Izrael, bo walczyłeś z Bogiem i z ludźmi i zwyciężyłeś” i pobłogosławił go. Jakub nazwał to miejsce Penuel, co znaczy: oblicze Boga (Rdz 32,25–31).

PERGAMON

— miasto, w którym istniał jeden z „siedmiu Kościołów” lokalnych w Azji Mniejszej, o których wspomina Apokalipsa św. Jana. Pergamon leżał na północ od Efezu i był stolicą rzymskiej prowincji Azji. Miasto to było centrum kulturalnym Azji Mniejszej, produkowano w nim pergamin; znane też było ze znajdującego się w nim ogromnego ołtarza Zeusa, który Jan nazywa „tronem szatana”. Przez długi czas wiara chrześcijańska natrafiała w Pergamonie, siedzibie kultów bałwochwalczych, na silny opór (Ap 1,11; 2,12–13).

Personalizm

— (z łac. „persona = osoba”). Kierunek filozoficzny, skupiający się na niepowtarzalnej wartości osoby ludzkiej. Z jednej strony przeciwstawia się on ideologiom totalitarnym (które podporządkowują dobro jednostek dobru zespołu), behawioryzmowi i każdej psychologii, według której człowiek jest przedmiotem badań naukowych i można go zinterpretowaċ po prostu, spoglądając na jego funkcje i reakcje. Z drugiej strony prawdziwy personalizm wyklucza jakikolwiek samolubny indywidualizm, szukający poparcia dla swoich własnych „interesów” kosztem innych. Personalistami można nazwaċ wielu (raczej różnorodnych) myślicieli, np. Mikołaja Bierdiajewa (1874–1948), E.S. Brightmana (1884–1953), Martina Bubera (1878–1965), Ferdynanda Ebnera (1882–1931), Emmanuela Mouniera (1905–1950) i Michała Polany′iego (1891–1976).

PERSOWIE

— (zob. też Nehemiasz). Pięċset lat przed Chrystusem Persowie władali państwem wywierającym znaczący wpływ na historię ludów ościennych; znajdowało się ono na wschód i północ od ziemi palestyńskiej. Prorocy wskazywali na Persów jako na bicz, którym posłuży się Bóg, by ukaraċ swój nieposłuszny lud. Gdy Persowie zdobyli Babilon, pozwolili Żydom zabraċ z powrotem do Jerozolimy drogocenne sprzęty świątynne i odbudowaċ mury świętego miasta. Persowie odznaczali się wysoką kulturą, byli budowniczymi ogromnych i wspaniałych pałaców, czcili wiele przeróżnych bóstw. Przez dwieście lat rozciągali swą władzę nad ludem izraelskim, dopóki Aleksander Wielki nie położył kresu ich imperium (Est 1,2–4).

Perychoreza chrystologiczna

— (gr. „chodziċ dookoła”). Wzajemne przenikanie się boskiej i ludzkiej natury Chrystusa. Pozostają one wprawdzie nietknięte i nie zmieszane jedna z drugą, istnieją jednak razem bez rozdzielenia i bez podziału (zob. DH 112–113, 115, 1301, 1331; ND 301–303, 323, 326).

Perychoreza trynitarna

— Wzajemna obecnośċ, przenikanie się albo współistnienie Trzech Osób Trójcy Przenajświętszej (DH 1331; ND 326). Wyrażenia tego użył św. Grzegorz z Nazjanzu (329–389), a techniczne znaczenie otrzymało ono u św. Jana Damasceńskiego (ok. 675 – ok. 749).

Perykopa

— (gr. „wybrany fragment”). Fragment z Pisma Świętego czytany w kościele, lub analizowany w homilii, albo podczas badań naukowych.

PERYZZYCI

— jeden z ludów zamieszkujących ziemię Kanaan przed przybyciem do niej Izraelitów. Z czasem zlali się całkowicie z ludnością żydowską (Rdz 15,20; Wj 3,8; 1 Krl 9,20).

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź