Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

PAFOS

— miasto na Cyprze, w którym Paweł spotkał się z fałszywym prorokiem Bar–Jezusem, zwanym też Elimasem. Należał on do otoczenia prokonsula rzymskiego, Sergiusza Pawła. Gdy usiłował odwieśċ prokonsula od wiary w Jezusa, Paweł go przeklął. I natychmiast dotknęła go ręka Pańska, i oślepł na jakiś czas (Dz 13,6–11).

Palamizm

— Synteza teologiczna Grzegorza Palamasa (1296–1359), mnicha z Góry Athos i obrońcy sposobu modlitwy zwanej hezychazmem, którą praktykowano na Świętej Górze. Palamas jest świętym greckiego Kościoła prawosławnego i uważa się go za największego średniowiecznego teologa bizantyńskiego. Żeby utrzymaċ twierdzenie, że ludzie autentycznie mogą się do Boga upodobniċ przez przebóstwienie, bez naruszania Bożej transcendencji, wprowadził rozróżnienie między niedostępną Bożą istotą a energiami, przez które Bóg się nam daje poznaċ i sprawia, że uczestniczymy w Jego Boskim życiu. Wskutek sporu z Barlaamem (ok. 1290–1348), mnichem z Kalabrii i znawcą Pseudo–Dionizego Areopagity (V, lub VI stulecie), synod zebrany w Konstantynopolu (w czerwcu 1341 roku) potępił Barlaama, ale inny synod (w sierpniu 1341 roku) nakazał obydwu milczenie. W roku 1344 Palamas został nawet wyklęty za głoszenie herezji. W roku 1347 jednak synod w Konstantynopolu potwierdził jego prawowiernośċ i konsekrowano go na arcybiskupa Tesaloniki, ale musiał się borykaċ z krytyką ze strony mnicha Gregoriosa Akindynosa (ok. 1300–1349), który z dawnego przyjaciela stał się jego wrogiem. Trzeci atak nadszedł ze strony humanistycznego filozofa Nicefora Gregorasa (ok. 1294 – ok. 1359). Synod zebrany w Konstantynopolu w roku 1351 potępił Gregoriosa Akindynosa pośmiertnie, a Nicefora Gregorasa uciszył, uznając pełną prawowiernośċ Palamasa. W roku 1368, czyli w dziewięċ lat po śmierci, Palamasa kanonizowano. Jego święto obchodzi się dwa razy: w drugą niedzielę Wielkiego Postu i 14 listopada.

Paliusz

— (łac. „płaszcz, przepaska”). Wstęga z białej wełny, ozdobiona sześcioma fioletowymi krzyżami z dodanymi dwoma szlaczkami (paskami). Papież go zakłada jako symbol swojej apostolskiej władzy; od najdawniejszych czasów papież darował paliusze arcybiskupom na znak łączności, a niektórym biskupom jako dowód uznania. Obecnie metropolita, czyli arcybiskup, musi prosiċ o paliusz w ciągu trzech miesięcy od swej nominacji, a jeżeli zostanie przeniesiony do nowej diecezji metropolitalnej, musi prosiċ o nowy paliusz. Zakłada go tylko na terenie swojej własnej diecezji, ale i wtedy tylko w okolicznościach przewidzianych przez liturgię. W Kościele wschodnim podczas liturgii biskupi zakładają omoforion, czyli haftowaną szarfę, która odpowiada paliuszowi.

PAMFILIA

— kraina na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej. Paweł przybył do Pamfilii w czasie swej pierwszej podróży misyjnej i odwiedził miasto Perge, w którym znajdowała się sławna świątynia (Dz 2,10; 13,13; 14,24).

Panenteizm

— (gr. „wszystko w Bogu”). System rozwinięty na różne sposoby przez takich filozofów, jak: Kari Christian Friedrich Krause (1781–1832), Friedrich Heinrich Jacobi (1743–1819) i Charles Hartshorne (ur. 1897), zgodnie z którym Bóg do tego stopnia przenika wszechświat, że wszystko się w Nim znajduje. W przeciwieństwie do panteizmu, który utrzymuje, że Bóg i wszechświat do tego stopnia się utożsamiają, że wszystko jest Bogiem, panenteizm głosi, że chociaż Bóg zawiera w sobie wszechświat, jest ponad nim.

Panteizm

— (gr. „wszystko Bogiem”). Kierunek filozoficzny, który utożsamia Boga z wszechświatem. Chociaż sam wyraz pojawia się po raz pierwszy dopiero w roku 1709, panteistyczne (lub na pozór panteistyczne) systemy myśli są przynajmniej tak stare, jak hinduizm. Niektórzy wyjaśniają bóstwo na sposób naturalny (panteizm naturalistyczny), np. Benedykt Spinoza (1632–1677); inni znowu naturę wyjaśniają na sposób boski (panteizm emanacyjny): jest to pokusa typowa dla myślicieli mistycy żujących i neoplatońskich. Pseudo–Dionizy Areopagita (ok. 500), Jan Skot Eriugena (ok. 810 – ok. 877), kardynał Mikołaj Kuzańczyk (1401–1464), Mistrz Eckhart (ok. 1260–1327), Giordano Bruno (1548–1600) oraz Jakub Boehme (1575–1624) byli oskarżani – słusznie lub niesłusznie – o to, że w ich przemyśleniach zawiera się panteizm. Współczesne postaci panteizmu interpretuj ą Boga jako wielkie „Ja”; jest to pogląd, do którego się przynajmniej zbliżają tacy idealiści, jak Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831), Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775–1854) i Francis Herbert Bradley (1846–1924). Wprawdzie panteizm często uważa się za formę ateizmu, można się w nim jednak dopatrywaċ uwięzionego teizmu. Sobór Watykański I potępił panteizm (DH 3023; zob. także DH 285, 722, 976–977, 1043, 2843, 2901, 3201–3216; ND 141–142, 406/26–27, 411/1, 416).

Pantokrator

— (gr. „Wszechwładca, Pan wszystkiego”). Królewskie przedstawienie Chrystusa jako najwyższego Pana wszechświata, zazwyczaj z rękami uniesionymi do błogosławieństwa. Dwa słynne przykłady znajdują się w kościele Apostołów w Konstantynopolu i w kościele Bożej Mądrości w Kijowie.

Paraklet

— (gr. „Orędownik, Wspomożyciel”). Wyraz używany na oznaczenie Jezusa jako tego, który się wstawia u Ojca niebieskiego za grzesznikami (1 J 2, 1–2). W Ewangelii św. Jana wyraz ten jest stosowany do Ducha Świętego jako Wspomożyciela (J 14, 16; 14,26; 15,26; 16, 7), jako Ducha Prawdy, który zostanie zesłany, by działaċ w uczniach i prowadziċ ich przez dawanie świadectwa o Jezusie i o Jego nauce.

Parakleza

— (gr. „wezwanie na pomoc, prośba”). Małe oficjum o Najświętszej Maryi Pannie, odmawiane w obrządku bizantyńskim przez piętnaście dni poprzedzających święto Koimesis, czyli Zaśnięcia Matki Bożej (obchodzone 15 sierpnia).

PARAN

— północna częśċ półwyspu Synaj. Na pustyni Paran zamieszkała Hagar ze swym synem Izmaelem, gdy Abraham wydalił ją ze swego domu. Na pustyni Paran Izraelici oczekiwali też powrotu dwunastu wywiadowców, których Mojżesz wysłał do Ziemi Obiecanej (Rdz 21,21; Lb 13,3).

Pareneza

— (gr. „zachęta, upomnienie”). Przepowiadanie mające na celu zbudowanie wspólnoty przez praktyczne zalecenia lub ostrzeżenia. W jedynym miejscu w Nowym Testamencie, w którym pojawia się to słowo, św. Paweł „doradza” załodze miotanego burzą okrętu w drodze na Maltę (Dz 27, 9, 22). On sam, św. Piotr i św. Bamaba „zachęcają” różnych słuchaczy (Dz 2, 40; 11, 23; 14, 22). Parenetyczne ustępy pojawiają się w listach św. Pawła (zob. Rz 6, 1–4; 1 Kor 5, 7–8; Kol 3, 1–4), czasami jako wykazy uczynków cnotliwych (np. Rz 12, 1–21) albo wad (Rz 13, 13). Pareneza może byċ ogólna (jak to bywa pod koniec większości listów św. Pawła) albo skierowana na poszczególne sprawy (1 Kor 11, 17–22. 27–34).

Parrezja

— (gr. „odwaga w mówieniu”). Pozbawiona bojaźni otwartośċ, z jaką apostołowie głosili publicznie orędzie ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Chrystusa mimo więzienia i grożącej im kary, a nawet śmierci (zob. Dz 2, 29; 4, 13.29.31; 28, 31). Św. Paweł ukazuje tę otwartośċ w postępowaniu ze wspólnotami (2 Kor 7, 4). Chrześcijanie powinni się odznaczaċ podobną odwagą w stosunkach z Bogiem (zob. J 3, 21; 5, 14) i w oczekiwaniu na dzień sądu (1 J 2, 28; 4, 17). Wzorem chrześcijańskiej parrezji jest sposób, w jaki Jezus otwarcie głosił swoje orędzie wrogo usposobionemu światu (J 7, 26; 18, 20).

PARTOWIE

— Do państwa perskiego należała też prowincja Partia, położona na południowo–wschodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego. Później Partowie utworzyli na terenach między Indiami a Eufratem własne królestwo. Ich wojska dotarły w 40 r. przed Chr. aż do Jerozolimy, zmusili Heroda Wielkiego do jej opuszczenia, ustanowili nowego króla, Antygona Hasmonejczyka, i nowego arcykapłana. Wielu Żydów deportowanych przez władców perskich zamieszkiwało także tereny Partii. Dzieje Apostolskie opisując wydarzenie zesłania Ducha Świętego w dniu Zielonych Świąt, zaznaczają, że „przebywali wtedy w Jerozolimie pobożni Żydzi ze wszystkich narodów pod słońcem”, między innymi Żydzi z Partii, zwani Fartami (Dz 2,9).

Paruzja

— (gr. „obecnośċ, przyjście, pojawienie się”). Oficjalna wizytacja dokonywana przez naczelnika lub przywódcę. W najdawniej szych dokumentach chrześcijańskich (1 Tes4, 15; 1 Kor 15, 23) przez wyraz „paruzja” rozumiano powrót Chrystusa w chwale pod koniec dziejów, żeby sądziċ świat (Mt 24, 29–31; 25, 31–46). Będzie to „dzień Pana”(1 Kor 1, 8), kiedy to Chrystus „drugi raz się ukaże” (Hbr 9, 28); na to Jego pojawienie się chrześcijanie oczekuj ą cierpliwie (Jk 5, 7–8; 2 P 1, 16; 3, 4. 12; 1 J 2, 28). Synoptycy łączą oczekiwanie na koniec świata z zachętą do czuwania (Mt 24, 36–25, 13; Mk 13, 1–37; Łk 21, 5–36). W Ewangelii św. Jana jest mowa o zmartwychwstaniu, które nastąpi „w dniu ostatecznym” (J 6, 39–40, 44, 54; 11, 24). W rozmaitych wyznaniach wiary spotykamy sformułowania, że Chrystus przyjdzie w chwale sądziċ żywych i umarłych (zob. DH 6, 10, 13–17, 19, 30, 40–42, 76, 125, 150; ND 2–7, 9–10, 12). Chrześcijaństwo wschodnie bardziej niż zachodnie kładzie nacisk na zbiorowy charakter tego przyszłego dopełnienia, kiedy Bóg będzie „wszystkim we wszystkich” (1 Kor 15, 28). Niektórzy teologowie współcześni wolą nie mówiċ o „drugim” przyjściu Chrystusa, ponieważ paruzja jest tylko ostatecznym następstwem pierwszego Jego przyjścia przez wcielenie. Za Karlem Rahnerem (1904–1984) możemy powiedzieċ, że to raczej świat przyjdzie do Boga podczas paruzji niż Chrystus do świata.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź