Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

OG

— król Baszanu. Og był dzielnym wojownikiem i potężnym władcą. Panował nad sześċdziesięcioma miastami w Ziemi Obiecanej. Wszystkie te miasta były otoczone wysokimi murami i zabezpieczone mocnymi bramami i zaworami. Wojownicy izraelscy pokonali jego wojska koło Edrei, a wieśċ o ich zwycięstwie przerażeniem napełniła cały kraj, tak że Izraelici zdobywali odtąd jedno miasto po drugim (Pwt 3,1–11).

Oikoumene

— (gr. „ziemia zamieszkała”). Świat zamieszkały albo cesarstwo rzymskie, o którym mówiono (z przesadą), że odpowiada całemu światu (zob. Łk 2, 1). Ci, którzy mówili o Morzu Śródziemnym (z łac. „znajdujący się w środku ziemi”), że jest ośrodkiem świata, tylko kraje dziedziczące kulturę grecką uważali za „oikoumene”, czyli za cały świat cywilizowany. Dzięki temu wyraz „ekumeniczny” zaczął oznaczaċ tyle, co „powszechny", zwłaszcza w takich wyrażeniach jak „sobór ekumeniczny”. Od VI stulecia patriarchę Konstantynopola zaczęto nazywaċ patriarchą ekumenicznym w tym znaczeniu, że ma on prymat w chrześcijaństwie bizantyńskim.

Ojcowie apostolscy

— Nazwa przyjęta na oznaczenie najstarszych niebiblijnych, ale ortodoksyjnych pism i pisarzy chrześcijańskich; powszechnie zaczęto jej używaċ za Janem Chrzcicielem Cotelierem, który j ą zastosował w opublikowanym w roku 1672 wydaniu tzw. Listu Barnaby (z pierwszego wieku), pism św. Klemensa Rzymskiego (zm. ok. 96), św. Ignacego Antiocheńskiego (ok. 35 – ok. 107), Pasterza Hermasa (II wiek) i listu św. Polikarpa ze Smymy (ok. 69 – ok. 155), a także jego Męczeństwa, najstarszego pomnika literackiego tego gatunku. W roku 1765 Andrea Gallandi dodał do tego zbioru List do Diogneta, apologię chrześcijaństwa, oraz fragmenty Papiasza z Hierapolis (ok. 60–130). Fi–loteusz Bryennios opublikował w roku 1883 tekst, który może byċ najstarszym w tej grupie, mianowicie anonimową Didache, czyli „Naukę”. Pisma te rzucaj ą bezcenny snop światła na czas przejścia od Kościoła nowotestamentalnego do chrześcijaństwa poapostolskiego. Niektórzy nowocześni uczeni chcą wykluczyċ z tej grupy tych autorów, którzy prawdopodobnie nie byli bezpośrednio związani z apostołami, albo tych, których sposób myślenia nie przylega ściśle do Nowego Testamentu. Do Ojców apostolskich zaliczaj ą oni tylko św. Klemensa Rzymskiego, św. Ignacego Antiocheńskiego, św. Polikarpa i Papiasza, a także św. Kwadrata (II wiek), który około roku 124 skierował do cesarza Hadriana najstarszą apologię wiary chrześcijańskiej.

Ojcowie kapadoccy

— Wyrażenie stosowane głównie do trzech świętych pochodzących z Kapadocji, mianowicie do św. Bazylego Wielkiego (ok. 330–379), który był biskupem Cezarei Kapadockiej i organizatorem życia monastycznego na Wschodzie; do jego brata, św. Grzegorza (ok. 335 – ok. 395), biskupa Nyssy i teologa o wielkiej mistycznej głębi; wreszcie do św. Grzegorza z Nazjanzu (329–389), najpierw biskupa Sasimy, a potem chwilowo biskupa Konstantynopola podczas Soboru Konstantynopolitańskiego I. Czasami do Ojców Kapadockich zalicza się kuzyna św. Grzegorza z Nazjanzu, św. Amfilochiusza (ok. 340 – ok. 394), biskupa Ikonium.

Ojcowie Kościoła

— Ogólnie przyjęta nazwa na oznaczenie pewnych wczesnych pisarzy chrześcijańskich piszących w języku greckim, łacińskim, syryjskim i ormiańskim, których nauka oraz osobista świętośċ zasłużyła na powszechne uznanie w Kościele. Według Instrukcji wydanej w roku 1989 przez Kongregację do spraw Wychowania Katolickiego „każdy z nich w różny sposób i w różnym stopniu” stał się klasykiem „kultury chrześcijańskiej”. Stało się zwyczajem, że uczestnicy sporów teologicznych odwołują się do zachodnich i wschodnich Ojców Kościoła, ponieważ ich jednogłośną zgodę uważa się za argument decydujący (zob. DH 271, 510–520, 2856, 3541; ND 627/10–16). Uważa się, że okres Ojców Kościoła na Zachodzie skończył się ze śmiercią św. Izydora z Sewilli (ok. 560–636), a na Wschodzie ze śmiercią św. Jana Damasceńskiego (ok. 675 – ok. 749).

Okazjonalizm

— (łac. „przypadek, okolicznośċ”). Prąd filozoficzny, który odrzuca przyczynowe działanie wszystkich stworzeń. Bóg jest jedyną przyczyną wszystkiego, co się dzieje; nie ma żadnych rzeczywistych przyczyn drugorzędnych. Okazjonalizm, chociaż wcześniej głoszony przez muzułmanów i innych niektórych myślicieli średniowiecznych, w klasycznej postaci pojawił się jako odpowiedźna pytanie wywołane przez dualizm Rene Descartesa (1596–1650): w jaki sposób umysł może przyczynowo wpłynąċ na materię? Okazjonalizm Arnolda Geulincxa (1624–1669), a szczególnie Nicolasa Malebranche (1638–1715), po prostu przeczył, że istnieje taka przyczynowośċ; rzeczy stworzone – także umysł ludzki – nie działają, dają one po prostu Bogu okazję do niezliczonych interwencji. W teologii tendencje okazjonalistyczne prowadziły czasami do odrzucenia rzeczywistej przyczynowości sakramentalnej, sprowadzały bowiem sakramenty zaledwie do „pretekstów” dla daru łaski Bożej. Zob. przyczynowośċ, stworzenie.

Oktoechos

— (gr. „osiem tonacji”). Księga liturgiczna używana w Kościele greckim podczas sprawowania liturgii własnych w ruchomym okresie od pierwszej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (kiedy to w Kościele greckim przypada uroczystośċ Wszystkich Świętych) do pierwszej niedzieli przedpościa. Okres ten się pokrywa z łacińską liturgią „czasu zwykłego”. Oktoechosu używa się razem z Triodionem, dopóki ta ostatnia księga nie zastąpi go całkowicie w Niedzielę Palmową i w Wielkim Tygodniu. Nazwa Oktoechos nawiązuje do ośmiu tonacji: w pierwszym tygodniu po zesłaniu Ducha Świętego używa się pierwszej tonacji, w drugim – następnej i tak dalej. Dzięki powtarzaniu ośmiotygodniowych cykli w pięċdziesięciu sześciu oficjach własnych – każdy tydzień ma osobne – w każdej z ośmiu tonacji powraca on przez większą częśċ roku liturgicznego. Pierwotnie posługiwano się nim tylko w niedziele, później rozszerzono go także na dni powszednie i został nazwany „Wielkim Oktoechosem” lub „Parakletike”.

Ołtarz

— (z łac. „wywyższony”). Podwyższenie, na którym składana jest ofiara. Utożsamienie ołtarza ze stołem zostało zakwestionowane przez Piusa XII, który chciał przez to podkreśliċ ofiarną wartośċ Mszy św. (Mediator Dei, 62). Od czasów Soboru Watykańskiego II (1962–1965) Msza św. była powszechnie rozumiana jako zarówno ofiara, jak i posiłek (SC 47). Wczesne ołtarze, ze względu na to, że Eucharystię sprawowano w domach prywatnych, były drewnianymi stołami. Ołtarze kamienne weszły w użycie, ponieważ nabożeństwa odprawiano na grobach męczenników. Stąd w rzymskim Kościele katolickim relikwie stały się dla konsekrowanych ołtarzy obowiązkowe. W odróżnieniu od Zachodu, gdzie jeden kościół może posiadaċ wiele ołtarzy, kościoły prawosławne mają tylko jeden ołtarz, na którym w danym dniu sprawowana jest tylko jedna Liturgia Eucharystyczna. Świętośċ ołtarzy gwarantowała bezpieczeństwo zbiegom, stąd często na obrazach przedstawiano ich trzymających się kurczowo kolumn ołtarza. Jeżeli nie ma konsekrowanego ołtarza, prawosławni używaj ą antimension (gr. „zamiast ołtarza”), który jest wykonany z płótna, lub drewna i na ogół przedstawia obraz pogrzebu Chrystusa. Antimension, który był konieczny, kiedy obrazoburcy zbezcześcili ołtarze, zaczęto z czasem stosowaċ bez względu na to, czy ołtarze były konsekrowane, czy nie. Po użyciu antimension nie pierze się, lecz pali.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź