Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Hebrajczycy

— (pochodzenie wyrazu niepewne). Naród, który pod wodzą Mojżesza wkroczył do ziemi obiecanej Abrahamowi. Sami Hebrajczycy woleli się raczej nazywaċ Izraelitami albo synami Izraela, imieniem zatem nadanym przez Boga Jakubowi (Rdz 32, 28; 35, 10). To przeważnie ludzie obcy nazywali ich Hebrajczykami, czasem pogardliwie (zob. Rdz 43, 32). Archaizujący wyraz (Rdz 14,13) „Hebrajczyk" wskazywał na istotne właściwości prawdziwego Żyda (zob. 2 Kor 11, 22; Flp 3, 5). Zob. Izrael, judaizm, Stary Testament.

HEBRON

— zwany też Kiriat–Arba, leży mniej więcej 36 km na południe od Jerozolimy, na górze liczącej 927 m. Miejscowośċ ta istniała już w czasach Abrahama; Abraham przybył pod Hebron i tu rozbił namioty, w Hebronie też został pochowany. Miasto to było również punktem oparcia dla olbrzymich Anakitów, których tak bardzo przestraszyli się wywiadowcy, wysłani przez Mojżesza do Ziemi Obiecanej. W Hebronie Dawid został ogłoszony królem nad całym Izraelem i sprawował tu swą władzę przez ponad siedem lat. Gdy Absalom podniósł bunt przeciwko Dawidowi, również udał się do Hebronu i kazał tam obwieściċ siebie królem (Rdz 13,8; Joz 15,54; 2 Sm 5,1–5; 15,10).

HELI

— (zob. też Anna, Samuel) – kapłan, który od około 1115 r. przed Chr. pełnił przez czterdzieści lat służbę w świątyni. Do Helego przyprowadziła Anna małego Samuela, aby u jego boku służył Bogu. Synowie Helego, którzy mieli objąċ urząd kapłański po ojcu, nie wydawali się byċ odpowiednimi następcami. Heli więc ucieszył się, że może przyjąċ Samuela na pomocnika w świątyni. Gdy Helemu ze starości osłabł wzrok, opiekował się nim Samuel, a gdy Bóg chciał mówiċ do Helego, posługiwał się chłopcem jako pośrednikiem. Najważniejszym obowiązkiem Helego było strzeżenie świętej Arki Przymierza. Kiedy więc usłyszał, że podczas jednej z bitew z Filistynami wpadła w ich ręce, tak bardzo się tym przejął, iż spadł z krzesła, i to tak nieszczęśliwie, że wskutek tego zmarł (1 Sm 1,4).

HENOCH

— Biblia wspomina tylko o dwóch mężach, którzy „żyli w przyjaźni z Bogiem”. Jednym był Henoch, drugim – Noe. Henoch, jak podaje Biblia, nie umarł, ale – podobnie jak Eliasz – został zabrany przez Boga do nieba. Żył 365 lat. Był ojcem Metuszelacha, który żył 969 lat. Żydzi uważali Henocha za bogobojnego człowieka, który znał wiele tajemnic Bożych (Rdz 5,24; 6,9).

Herezja

— (gr. „wybór”). W Nowym Testamencie ugrupowanie sekciarskie (Dz 5, 17) albo stronnictwo lub opinia prowadząca do rozdarcia (1 Kor 11, 9; Ga 5, 20; 2 P 2, 1). Z czasem wyraz „herezja” zaczął oznaczaċ samowolne i uparte odstępstwo osoby ochrzczonej od prawowiernej nauki wiary (zob. CIC 751, 1364; CCEO 1436–1437). Bywało, że wyzwanie rzucone przez herezję doprowadzało do tego, że Kościół nauczający ogłaszał uroczyście definicję dogmatyczną.

Hermeneutyka

— (gr. „dotyczący wyjaśniania” od Hermesa, posłańca bogów). Teoria i praktyka rozumienia i interpretowania tekstów, biblijnych lub innych. Hermeneutyka, której zadaniem jest: ustalanie pierwotnego znaczenia tekstu w powiązaniu z jego historycznymi uwarunkowaniami, wyrażenie tego znaczenia współcześnie, uznaje, że tekst może zawieraċ i przekazywaċ znaczenie wychodzące poza wyraźne zamiary pierwotnego autora. Specjaliści zajmujący się hermeneutyką korzystają nie tylko z dorobku takich nauk, jak: filologia, historia, krytyka literacka i socjologia, muszą także stosowaċ refleksję filozoficzną nad losem człowieka i jego rolą w tworzeniu i odczytywaniu tekstów. Mimo istniejących różnic między indywidualnymi sposobami myślenia i kulturami wspólna nam wszystkim ludzka natura wypełnia tę lukę i pozwala nam zrozumieċ i interpretowaċ tekst.

HERMON

— masyw górski ciągnący się na północ od jeziora Genezaret i uchodzący za północną granicę Izraela. Przez cały rok pokryty jest śniegiem, dochodzi bowiem do wysokości 2814 m. U jego podnóży znajdują się źródła Jordanu (Pwt 3,8; Ps 133,3).

HEROD

— Rzymianie nadali Herodowi Wielkiemu tytuł Króla Żydów, co bardzo irytowało Izraelitów, ponieważ nie pochodził on z Izraela, lecz z Edomu czy Idumei. W czasie jego panowania urodził się Jezus. Wkrótce potem Herod umarł, a jego syn, Herod Antypas, objął władzę nad galilejską częścią kraju. To właśnie Herod Antypas kazał uwięziċ i ściąċ Jana Chrzciciela i właśnie on przesłuchiwał Jezusa. Później jeszcze inny władca o tym samym imieniu, Herod, wnuk Heroda Wielkiego, prześladował uczniów Jezusa, aby pozyskaċ sobie przychylnośċ Żydów (Mt 2; Łk 23,6–12; Dz 12).

HERODIADA

— Król Herod Antypas poślubił Herodiadę, która była żoną jego przyrodniego brata. Jan Chrzciciel powiedział, że tak się nie godzi postępowaċ. Herodiadę do tego stopnia dotknęły słowa Jana, że zaczęła nastawaċ na jego życie. Wkrótce nadarzyła się szczególna okazja, by go zgładziċ. Herod w dniu swoich urodzin wyprawił ucztę. Podczas biesiady córka Herodiady (znana jako Salome) tańczyła przed Herodem i tak mu się spodobała, że obiecał spełniċ każde jej życzenie. Za namową matki poprosiła, żeby podano jej na misie głowę Jana Chrzciciela. Prośba jej została natychmiast spełniona (Mk 6,14–29).

HERODIANIE

— „Czy wolno płaciċ podatek Cezarowi, czy nie?” Tym pytaniem chytrzy herodianie, jak nazywano zwolenników królewskiej rodziny Heroda, chcieli zastawiċ na Jezusa pułapkę, by Go oskarżyċ. Gdyby odpowiedział, że tak, oskarżyliby Go o brak solidarności z narodem żydowskim, nienawidzącym rzymskich władz okupacyjnych. Gdyby zaś odpowiedział, że nie, to mogliby wnieśċ przeciwko Niemu oskarżenie do namiestnika rzymskiego. Jezus jednak udzielił im odpowiedzi, która zniweczyła ich podstępny zamiar: „Oddajcie [...] Cezarowi to, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga” (Mt 22,15–21).

Heroicznośċ cnót

— Praktykowanie cnót chrześcijańskich w stopniu nadzwyczajnym. Znamionami takiego heroizmu są: miłośċ, pokora i wytrwałośċ w długotrwałych trudnościach. Przed beatyfikacją i kanonizacją trzeba wykazaċ, że kandydat na ołtarze praktykował cnoty chrześcijańskie w stopniu nieprzeciętnym. Wyjątkiem są tylko męczennicy, ponieważ heroizm ich śmierci ustawia całe ich życie w nowej perspektywie. Sergiusz Bułgakow (1871–1944) i Paul Evdokimov (1901–1970) wyrażali poglądy chrześcijańskiego Wschodu, ceniąc świętych raczej za to, że są „oświeceni” poprzez zamieszkanie Ducha Świętego, niż podkreślając ich rzeczywiste osiągnięcia, czy świętośċ moralną.

Hesed

— (hebr. „pełna miłości uprzejmośċ”). Wyraz wskazujący na znamienną cechę Boga, a występujący w Starym Testamencie 254 razy, w tym w samych Psalmach 127 razy. Izraelici zwracają się do Boga, stosując wyrażenie „mój hesed (Ps 144, 2). Hesed oznacza miłosierną wiernośċ Boga w dotrzymywaniu obietnic zawartych w przymierzu, i to mimo niestałości Jego ludzkiego partnera.

Heteronomia

— (gr. „obce prawo”). Wyraz, którego używa się od czasów Immanuela Kanta (1724–1804) na oznaczenie stanu tych ludzi, którzy ani nie są samodzielni, ani samych siebie nie określają, lecz podlegaj ą jakiemuś prawu zewnętrznemu. Ponieważ między nami a najwyższym Bożym autorytetem pośredniczy nasza stworzona świadomośċ i wolna wola, dobrze rozumiana teonomia (gr. „prawo Boże”) uwalnia nas od dokonywania nierzeczywistego wyboru między absolutną samodzielnością, a niewolniczą uległością obcemu prawu. Zob. autonomia, etyka, teonomia, wolna wola.

Hezychazm

— (gr. „spokojny”). Sposób uprawiania nieustannej modlitwy i prowadzenia życia ascetycznego, charakterystyczny dla chrześcijaństwa wschodniego. Uzdalnia on człowieka prowadzącego taki sposób życia do pozostawania w pełnym spokoju skupieniu w Bogu. Pod względem inspiracji i ogólnego podejścia początki hezychazmu pokrywają się z początkami samego monastycyzmu. Utrzymuje się opinia, że jego twórcą był Arseniusz Wielki (zm. ok. 449), który, usłyszawszy słowa „uciekaj, milcz i bądźspokojny”, porzucił błyskotliwą karierę nauczyciela na dworze cesarskim i zamienił j ą na życie na pustyni. Pogłębienie duchowości tego prądu wiąże się z postacią św. Symeona Nowego Teologa (949–1002), który go przybliżył do mistycyzmu. W wieku XIII i XIV święci Grzegorz z Synaju i Nicefor Hezy–chasta wnieśli wielki wkład w upowszechnienie tego ruchu. Św. Nicefor dodał mu zawiłą technikę psychosomatyczną, w której skład wchodzi powtarzanie „modlitwy Jezusa”. Od św. Grzegorza Palamasa (ok. 1296–1359) hezychazm otrzymał dojrzałe podstawy dogmatyczne. Spór powstał jednak wokół twierdzenia, że człowiek – podobnie jak apostołowie na górze Tabor – może zobaczyċ niestworzone światło chwały. Nawet ci, którzy utrzymywali, że jest to naprawdę światło Boże, twierdzili, że trzeba je raczej uważaċ za jakąś Bożą energię niż za Bożą istotę. Prąd ten zyskał nową popularnośċ, kiedy św. Nikodem z Góry Athos (ok. 1749–1809) wydał drukiem antologię ascetycznych pism patrystycznych i hezychastycznych, znanych jako Filokalia. Hezychazm zmierza do scalenia osobowości ludzkiej przez nieustanną pamięċ o Bogu, co możemy osiągnąċ przez „strzeżenie” naszych serc. Hezychazm można by zatem określiċ jako „modlitwę serca”.

 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź