Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

Anabaptyści

— (gr. „powtórnie udzielający chrztu”). Ruch, który powstał w wieku XVI (przede wszystkim w Niemczech, Holandii i Szwajcarii); jego zwolennicy uważali chrzest dzieci za nieważny i głosili koniecznośċ „powtórnego chrztu” dorosłych. Dzieli się na kilka grup, z których najsławniejszej przewodził Tomasz Münzer (ok. 1490–1535), przywódca wojny chłopskiej (1522–1525). Inna grupa anabaptystów próbowała ustanowiċ rządy teokratyczne w Monastyrze (1533–1535) pod wodzą Jana Mattysa i Jana z Lejdy. Spadkobiercami anabaptystów byli mennonici, spotykani głównie w Ameryce Północnej, którzy szli śladami Mennona Simonsa (1496–1561).


Anachoreci

— (gr. „wycofujący się” z życia publicznego). Wyrazem tym określano mnichów wschodnich, którzy prowadzili życie pustelnicze, tak jak eremici na Zachodzie. O ile zachodni eremici mogą byċ pod kierownictwem miejscowego biskupa (CIC 603 § 2), anachoreci wschodni mogą byċ powiązani z klasztorami (CCEO 481–85, 570).


Anafora

— (gr. „podwyższenie – podniesienie się”). Modlitwa eucharystyczna albo kanon w czasie Mszy świętej. Zazwyczaj zawiera on wstępny dialog, dziękczynienie, słowa ustanowienia Najświętszego Sakramentu z Ostatniej Wieczerzy, anamnezę, epiklezę i doksologię. Wschodni Syryjczycy nazywali anaforę „quddasza” (syr. „uświęcenie”). Na Wschodzie przybiera ona imię apostoła albo jakiegoś innego świętego (np. anafora św. Jana Chryzostoma, lub anafora Addai i Mari).


Anakefalaiosis

— (gr. „ponowne zebranie”). Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako Głowie.


Anamneza

— (gr. „wspomnienie, wspominanie”). Wspominanie Bożych zbawczych interwencji w dzieje świata, szczególnie Męki Chrystusa, Jego śmierci, zmartwychwstania i uwielbienia. Podczas sprawowania Eucharystii polecenie Pana: „To czyńcie na moją pamiątkę” (1 Kor 11, 24–25; Łk 22, 19) zachęca zgromadzenie, by swoim uczyniło zbawienie, którego On sam dokonał raz jeden za nas wszystkich.


ANANIASZ

— i jego żona Safira należeli do pierwszej gminy chrześcijańskiej. Ananiasz sprzedał ziemię i powiedział apostołowi Piotrowi, że wszystkie uzyskane ze sprzedaży pieniądze oddał na potrzeby gminy. Piotr jednak wiedział, że Ananiasz odłożył sobie częśċ zapłaty za ziemię, i rzekł: „Nie ludziom skłamałeś, lecz Bogu”. Słysząc te słowa, Ananiasz padł martwy (Dz 5,1–6).


Anatema

— (gr. „przekleństwo” albo „rzecz lub osoba przeklęta”) Uroczysta forma wyklęcia lub wyłączenia ze wspólnoty. Św. Paweł posługuje się tym wyrazem przeciw każdemu, kto głosi fałszywą Ewangelię (Ga 1, 9) albo nie miłuje Chrystusa (1 Kor 16, 22).


Anawim

— (hebr. „ubodzy, uciśnieni”). Ludzie biedni, pozbawieni majątku i pozycji społecznej. Chociaż czasami uważano ubóstwo za skutek lenistwa (Prz 10,4) i znak gniewu Bożego, to jednak prorocy domagali się sprawiedliwości dla uciśnionych (Iz 10,2). Toteż wyraz ten zaczął oznaczaċ tych wszystkich, którzy całą swoją ufnośċ złożyli w Bogu (Sf 2 i 3). Król mesjański wjedzie do Jerozolimy na osiołku – jak człowiek biedny (Za 9, 9; Mt 21, 5). Zgodnie ze słowami Magnificat Bóg popiera sprawę człowieka biednego (Łk 1. 46–55), a wśród błogosławionych przez Jezusa występuje on jako pierwszy (Mt 5, 3; Łk 6, 20).


Angelologia

— (gr. „nauka o aniołach”). Traktat w teologii systematycznej, zajmujący się studiami nad funkcjami, naturą oraz hierarchią aniołów, a także ich kultem i ikonografią.


Anglokatolicyzm

— Wyraz, którego po raz pierwszy użyto w połowie XIX wieku. Określano nim ten odłam Kościoła anglikańskiego, który przyjmował katolicką naukę, tradycje i praktyki sakramentalne.


Anhypostazja

— (gr. „bez hipostazy, bezosobowy”). Wyraz, którego się używa na oznaczenie ludzkiej natury Chrystusa; choċ pełna, nie może ona istnieċ sama w sobie jako osoba ludzka albo jako hipostaza, ale istnieje ona w Boskim Logosie.


Animizm

— (łac. „duch, dusza”). Właściwy pierwotnym wierzeniom religijnym pogląd według którego pewne rośliny lub przedmioty mają swojego własnego ducha lub swoją własną duszę.


Aniołowie

— (z gr. „angelos” = „wysłaniec, posłaniec”) Duchowi wysłańcy Boga, uznawani – choċ w różny sposób – przez judaizm, chrześcijaństwo i islam. We wcześniejszej tradycji Starego Testamentu aniołów z trudem tylko można było odróżniċ od Boga (Rdz 16, 7–13); ich zadaniem było pośredniczenie między Bogiem a ludźmi, a równocześnie ochrona transcendencji Boga. Nauka o aniołach bardzo się rozwinęła w późniejszym judaizmie, w którym się pojawiaj ą imiona: Michał, Gabriel i Rafael. W Nowym Testamencie aniołowie odgrywają wielką rolę (np. Mt 1, 20. 24; Łk 2, 9–15; J 20, 12–13). Posługują oni w przeprowadzaniu zbawienia ludzkości (Hbr 1, 14). Nauka Kościoła odróżnia duchową rzeczywistośċ aniołów, od rzeczywistości bytów materialnych i podkreśla ich osobowe istnienie (zob. DH 3891). Chociaż aniołowie są raczej pośrednikami objawienia niż jego przedmiotem, zarówno Pismo Święte jak i nauka Kościoła ich istnienie uważają za oczywiste (zob. DH 3320).


Aniołowie stróżowie.

— Rozumne i niematerialne duchy, którym Bóg wyznaczył zadanie otoczenia troską ludzi (zob. Mt 18, 10; Dz 12, 15). W Starym Testamencie aniołowie opiekują się jednostkami (Tb 5, 1–12,21; Ps 91, 11–12), małymi grupami narodu (Dn 3, 24–28), a nawet całymi narodami (Dn 10, 13–21).


ANNA

— (zob. też Heli, Samuel) – matka Samuela, który został prorokiem i sędzią w Izraelu. Anna była bezdzietna i gorąco modliła się do Boga, żeby dał jej syna. Przyrzekła też Bogu, że jeśli wysłucha jej prośby, to syna swego odda na zawsze na służbę do świątyni. Jej prośba została wysłuchana. Anna swą wdzięcznośċ zawarła w pieśni pochwalnej, która należy do poematów Starego Testamentu. W Nowym Testamencie odpowiednikiem tej pieśni jest hymn Maryi, Magnificat, zapisany w Ewangelii według św. Łukasza (l Sm 2,1–10; Łk 1,46–55).


Anomoios

— (gr. „niepodobny”). Zwolennicy Aecjusza (zm. ok. 370) i Eunomiusza (zm. 394), którzy utrzymywali, że Syn Boży jest tylko pierwszym stworzeniem i że w swojej istocie jest zupełnie niepodobny do Ojca. Ponadto Eunomiusz uczył, że Duch Święty jest tylko pierwszym i najwyższym stworze–niem ukształtowanym przez Syna. Toteż jego uczniowie udzielali chrztu tylko „w imię Pana”. Stąd ci Anomoios, którzy przyjęli lub powrócili do wiary ortodoksyjnej musieli byċ chrzczeni.


Antiocheńska

— teologia. Zob. teologia antiocheńska.


ANTIOCHIA

— Niedaleko wybrzeża, mniej więcej 500 kilometrów na północ od Palestyny, leżało miasto Antiochia (Syryjska), w którym zwolennicy Jezusa zostali po raz pierwszy nazwani chrześcijanami. Z Antiochii wyruszał Paweł w swe podróże misyjne. Inna Antiochia (Pizydyjska) znajdowała się w Galicji (Dz 11,19).


Antropocentryzm

— (z gr. „anthropos = człowiek” i łac. „centrum = środek”) Sposób podejścia do zagadnień teologicznych, który za punkt wyjścia i za niċ przewodnią bierze ludzkie doświadczenie. Jeżeli ten sposób podejścia wypaczy się i uczyni ludzi ośrodkiem i jedyną miarą wszystkiego, antropocentryzm sprawia, że właściwa teologia staje się niemożliwa.


Antropologia

— (gr. „nauka o człowieku”). Interpretacja ludzkiego istnienia (jego początku, natury i przeznaczenia) w świetle wiary chrześcijańskiej.


Antropomorfizm

— (gr. „na kształt, na sposób ludzki”) Przypisywanie Bogu cech ludzkich, i to zarówno fizycznych (np. usta, twarz i ręce), jak uczuciowych (np. smutek, radośċ, gniew).


Antychryst

— (gr. „przeciwnik Chrystusa”) Najwyższy przeciwnik Chrystusa, związany z końcem świata (1 J 2,18,22; 4,3) i przyjmujący postaċ osobową w tych, którzy odrzucają wcielenie (2 J 7). Utożsamiano go także z „człowiekiem grzechu” (2 Tes 2, 3–10) oraz z „bestią” (Ap 11, 7; por. DH 916, 1180). Temat Antychrysta często pojawiał się w rosyjskiej myśli i literaturze religijnej, Starowiercy nazwali antychrystem cara Piotra Wielkiego (1672–1725). Władimir Sołowjow (1853–1900) napisał klasyczną „Krótką opowieśċ o Antychryście”, a Dmitrij Mereżkowski (1865–1941) trylogię „Chrystus i Antychryst”.


Antycypacja

— (łac. „uprzedzenie, wyprzedzenie”).


Antydoron

— (gr. „zamiast daru”). Zob. eulogia.


Antyfona

— (gr. „naprzemienna odpowiedź” lub „refren”). Werset często zaczerpnięty z Psalmów lub innych ksiąg Pisma Świętego, śpiewany przez chór na przemian z wiernymi, lub przez jeden chór na przemian z drugim. Wspólne dla wszystkich liturgii chrześcijańskich, antyfony zwykle podkreślają obchodzone właśnie święto liturgiczne, lub bieżące czytania biblijne. W liturgii bizantyńskiej antiphanon oznacza albo grupę trzech psalmów, albo grupę wersetów śpiewanych pomiędzy pierwszymi litaniami Eucharystii.


Antyfona na wejście

— Wiersz Pisma Świętego lub inny śpiewany lub recytowany podczas podchodzenia kapłana do ołtarza w celu odprawienia mszy św. Często jest fragmentem psalmu, a zawsze odpowiada liturgicznemu zabarwieniu dnia. Czasami jego początkowe słowa dały nazwę świętu, np. „Gaudete” dla trzeciej niedzieli Adwentu, „laetare” dla czwartej niedzieli Wielkiego Postu.


Antyklerykalizm

— (z gr. „anty = przeciw” i łac. „clericus = duchowny”). Stanowisko odmawiające przywódcom Kościoła prawa i obowiązku wypowiadania się na temat skutków politycznych moralności publicznej i odgrywania jakiejkolwiek roli w politycznym i społeczno – kulturalnym życiu kraju.


Antymenzjum

— (gr. „zamiast stołu”). Zob. kult świętych.


Antynomizm

— (gr. „przeciw prawu”) Lekceważenie albo pogarda prawa. Ogólnie rzecz biorąc, postawa ta może się opieraċ na racjach filozoficznych lub teologicznych, płynąċ z psychologicznego odrzucenia autorytetu, może też byċ podyktowana chciwością ekonomiczną. Od czasów Nowego Testamentu rozmaite sekty twierdziły, że chrześcijan nie obowiązuje już żadne prawo. Zwolennicy tego poglądu usprawiedliwiali swoje stanowisko, przedstawiając fałszywie naukę św. Pawła (por. Rz 3, 8. 21) albo powołując się na szczególne prowadzenie przez Ducha Świętego, które ich uwalnia od zwyczajnych moralnych zobowiązań.


Antysemityzm

— Wrogośċ w stosunku do Żydów oparta na motywach rasowych, religijnych i politycznych. Sobór Watykański II odrzucił zarzut, że Żydzi są zbiorowo winni śmierci Jezusa i wyraził ubolewanie z powodu „nienawiści, prześladowań i przejawów antysemityzmu, które kiedykolwiek i przez kogokolwiek były kierowane przeciw Żydom„ (NA 4). Watykański dokument z 1998 roku „Pamiętamy: Refleksje nad Szoah” odróżnia „antyjudaizm” (czyli nieufnośċ i wrogośċ ze strony chrześcijan w stosunku do Żydów) od „antysemityzmu”, ideologii złej, która ma swe korzenie poza chrześcijaństwem i błędnie odrzuca godnośċ wszystkich ludów zjednoczonych w jednej rodzinie ludzkiej.



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź