Słownik podręczny


 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź 

AKAN

— Gdy lud Izraela przeszedł Jordan, ich dowódca, Jozue, poświęcił Panu miasto Jerycho i wszystko, co w nim było. Nikomu nie wolno było niczego sobie przywłaszczyċ, wszystkie kosztowności powinny zostaċ przekazane do skarbca świątynnego. Akan jednak nie mógł opanowaċ chciwości i wziął dla siebie z łupów trochę złota, srebra i kosztowny płaszcz, i wszystko zakopał w namiocie. Za ten czyn Akana cały Izrael spotkała surowa kara – został pobity przez mieszkańców miasta Aj, Amorytów. Pan, Bóg Izraela, wyjawił jednak Jozuemu przyczynę klęski i powiedział, że jeśli Izrael chce ostaċ się przed swoimi wrogami, musi usunąċ spośród siebie rzeczy obłożone klątwą. Jozue kazał rzuciċ los, aby wykryċ winowajcę, a los wskazał Akana. Za swój czyn Akan został ukamienowany (Joz 7,1–26).


Akatistos

— (gr. „nie siedząc”). Jedna z najstarszych i najpiękniejszych pieśni pochwalnych na cześċ Matki Bożej na bizantyńskim Wschodzie. Składa się z 24 strof, a śpiewa sieją zazwyczaj stojąc (stąd jej nazwa) podczas sobotniego czuwania wigilijnego w piątym tygodniu greckiego Wielkiego Postu. Pierwsza częśċ tekstu opiera się na Łukaszowym opowiadaniu o dzieciństwie Pana Jezusa, przeplatanym niektórymi elementami apokryficznymi i refrenem: „Witaj, Maryjo”; Częśċ druga rozważa zbawczy wpływ narodzenia Jezusa na cały wszechświat. Autorstwo „Akatistos” przypisywano dwóm patriarchom Konstantynopola, Sergiuszowi (patriarcha w latach 610–38) i św. Germanowi (patriarcha w latach 715–30), jednakże najprawdopodobniej autorem jest św. Roman Pieśniarz (Melodos) (zm. ok. 560 r.).


Akemeci

— (akojmeci; gr. „nie śpiący”). Mnisi, którzy na serio potraktowali nakaz św. Pawła: „Nieustannie się módlcie” (1 Tes 5, 17), żyli w całkowitym ubóstwie i oddawali się modlitwie – grupami – przez dwadzieścia cztery godziny na dobę. Ich założycielem był opat, św. Aleksander (ok. 356 – ok. 460). Akemeci popierali Sobór Chalcedoński, później jednak niesłusznie ich oskarżono o nestorianizm. Główny ośrodek mieli w Konstantynopolu, a przetrwali aż do XIII wieku, złagodzili jednak ubóstwo i wybudowali słynną bibliotekę. Pawłowy ideał stał się także natchnieniem dla mistyków zachodnich, szczególnie dla zgromadzeń zakonnych uprawiających wieczystą adorację. Zarówno na Wschodzie, jak na Zachodzie przyjęto propozycję Orygenesa (ok. 185 – ok. 254), by połączyċ modlitwę z konieczną pracą, tak by całe życie się stało „nieustanną modlitwą”.


Akojmeci

— Zob. akemeci.


Akolita

— (gr. „towarzyszący”). Zob. lektor, tonsura.


AKWILA

— Gdy Paweł przybył do Koryntu, zamieszkał w domu chrześcijańskich małżonków Akwili i Pryscylli i wraz z nimi zajmował się wyrobem namiotów, zarabiając w ten sposób na swe utrzymanie. Akwila pochodził z Pontu, później osiedlił się w Italii, skąd przybył – po wysiedleniu przez Klaudiusza wszystkich Żydów z Rzymu – do Koryntu. Wszędzie, gdzie się znajdował, okazywał gościnnośċ i życzliwośċ swym braciom wierzącym w Chrystusa. Paweł nazywał swych przyjaciół „współpracownikami w Chrystusie Jezusie” (Dz 18,1–3; Rz 16,3).


ALABASTER

— (zob. też Namaszczenie). Gdy Jezus przebywał w Betanii, w domu swego przyjaciela, przyszła do Niego pewna kobieta. Trzymała w ręku drogocenne naczynie alabastrowe, napełnione pachnącym olejkiem. Podeszła do Jezusa i ku zdumieniu wszystkich obecnych wylała kosztowny olejek na Jego głowę, dając w ten sposób wyraz swej miłości (Mk 14,3).


Albigensi

— Herezja średniowieczna, której nazwa pochodzi od miasta Albi w południowej Francji; było ono ich głównym ośrodkiem. Przez odkupienie rozumieli albigensi wyzwolenie duszy od ciała, odrzucali materię jako zło, odrzucali też konsekwentnie wcielenie Chrystusa, sakramenty i zmartwychwstanie ciał. Zwolennicy albigensów dzielili się na „doskonałych”, którzy nie zawierali związków małżeńskich i pro–wadzili życie krańcowo surowe, oraz na „zwyczajnych” wiernych, którzy żyli normalnie, dopóki się nie znaleźli w niebezpieczeństwie śmierci. W roku 1215 Sobór Laterański IV potępił tę herezję, (zob. DH 800–802; ND 19–21).


Alegoria

— (gr. „obrazowy sposób wyrażania się”). Szczegółowa interpretacja wychodząca poza zewnętrzną warstwę narracyjną w celu odkrycia głębszych i dalszych powiązań z rzeczywistością (np. alegoria winnicy u Iz 5, 1–7; Ps 80, 8–13). Św. Paweł w niektórych miejscach idzie za współczesną sobie egzegezą żydowską i tłumaczy Stary Testament alegorycznie (np. Ga 4, 21 – 5,1). Inaczej niż pisarze antiocheńscy, Orygenes (ok. 185 – ok. 254) i szkoła aleksandryjska woli czasem alegoryczny sens opowiadań Starego Testamentu niż dosłowny. Podobnie jak inni Ojcowie Zachodni, św. Augustyn uznaje za–równo dosłowny, jak alegoryczny sens Pisma Świętego.


Aleksandryjska teologia.

— Zob. teologia aleksandryjska.


Alleluja

— (heb. „chwalcie Jah” [skrócona forma Jahwe], „chwalcie Pana”). W liturgii łacińskiej aklamacja towarzysząca antyfonie przed Ewangelią. Wiązała się z radością Wielkanocy, a zatem opuszczono ją w pokutnych okresach Adwentu i Wielkiego Postu. W liturgiach wschodnich nie ma konotacji świątecznych, a zatem jest używana dużo częściej, nawet podczas nabożeństw pogrzebowych. „Alleluja” jest szczególnie związane z hymnem Cherubikon, czyli „hymnem cherubinów”, który, gdy kończy się Liturgia Słowa, a zaczyna Liturgia Eucharystyczna, towarzyszy przyniesieniu darów do ołtarza w czasie „wielkiego wejścia” (które należy odróżniċ od „małego wejścia”, otwierającego całe nabożeństwo liturgiczne). Chrześcijanie (zob. Ap 19, 1–6) przejęli określenie alleluja (lub halleluja, formę używaną w mediolańskim obrządku ambrozjańskim do 1976 r.) ze Starego Testamentu, gdzie występuje tylko w Psalmach, za wyjątkiem Księgi Tobiasza 13, 17. Rabini żydowscy nazywali Psalmy 113–118 „Wielkim Hallelem”. Pod koniec swej ostatniej wspólnej Paschy Jezus i j ego uczniowie zaśpiewali drugą połowę „Wielkiego Hallelu”, Psalmy 115–118 (Mk 14, 26).



 A Ad Ak Am An Ap Ar As   B Be Bi   C Ch Cn Cr Crz Cu 
 D De Di Do Dr Dz   E Eg Ek El Em Ep Er Et Ew Ez    F Fi   G Gi 
 H He Hi   I Is   J Je Jo    K Ke Kon Kor Kr   L Li   Ł 
 M Me Mi Mo   N Ne Ni   O Og Om Os   P Pas Pe Pi Pr P Prot   Q 
 R Ri   S Sch Sf So Soc S S    Ś   T Te Teologia Ter To Trz   U 
 V   W Wie Wo Wu   Z   Ż–Ź