| powrót do czytelni |

Ks. prof. Maryjan Morawski

„ PODSTAWY ETYKI I PRAWA”

UWAGA: Zachowano w całości oryginalną pisownię

 

Spis treści:


1. Wolna wola jako warunek moralności   | > > > > > |
2. Determinizm i jego racye   | > > > > > |
3. Jeszcze zarzuty przeciwko wolnej woli   | > > > > > |
4. Dowody wolności woli   | > > > > > |
5. Dwa bodźce czynów ludzkich: przyjemnośċ i powinnośċ,
i oparte na nich systemy
  | > > > > > |
6. Najnowsza próba etyki materyalistycznej: ewolucjonizm   | > > > > > |
7. Szczęście i cel dążności moralnej   | > > > > > |
8. Zakon przyrodzony i sumienie   | > > > > > |
9. Obowiązek   | > > > > > |
10. Prawo   | > > > > > |


SŁOWO WSTĘPNE.

Każda gałąź filozofii ma wielką ważnośċ, wpływa na cały kierunek myślenia — a pośrednio na życie. Któż nie widzi dzisiaj urzeczywistnienia w społecznem i pa­ństwo­wem życiu idei, które przed stoma laty w głowach filozofów kiełkowały ? Ale szczególnie ważną pod tym względem jest etyka, która bezpośrednio, choċ z wyso­ka, na życie patrzy i zasady niem kierujące bada, wyświeca i krytyce poddaje. Jest to w całem znaczeniu tego słowa: filozofia praktyczna — filozofia czynu.

Szczęściem, te zasady kierownicze są nam tak głęboko w naturę wpojone, a w chrześcijańskim świecie tak jeszcze umocnione siłą religijnych uczuċ i przekonań, że chociaż rozum krytyczny straci je z oczu, choċ im nawet zaprzeczy, przecież nieprę­dko impuls przez nie dany, się zatraci. Pamiętaċ jednak trzeba, że ilośċ tego ruchu nabytego nie jest niewyczerpalna — a zapoznanie lub błędne rozumienie podstaw moralności w teoryi, odbiċ się musi ostatecznie w praktyce. Bodaj czy nie jesteśmy już świadkami takiego wpływu, i czy nie widzimy w sferze życiowej skutków nieje­dnego błędu spekulacyi?

Dziś dodaje jeszcze ważności tym zagadnieniom świeży i potężny rozwój etyki pozytywistycznej. Nigdy jeszcze doktryna, zaprzeczająca wolnej woli, odpowiedzia­lności, bezwzględnemu pierwiastkowi obowiązku, wyższemu przeznaczeniu czło­wie­ka, nie doszła do takiego zaokrąglenia i sformułowania się, jak się to właśnie dzieje pod egidą dzisiejszego pozytywizmu. Nigdy też nie roztaczała się tak sze­ro­ko, poza uczelnie filozofii, aż do pism popularnych, do powieści — i aż do szkół śre­dnich. Któż się z nią dzisiaj nie spotyka ?... Dlatego każdemu powinnoby leżeċ na sercu, żeby sobie o tych żywotnych zagadnieniach prawdziwe i jasne wyrobił po­jęcie.

Książka, którą teraz ofiarujemy czytelnikom, nie jest systematycznem etyki opra­cowaniem, lecz tylko szeregiem studyów o podstawach etyki, t. j. o tych zasa­dni­czych pewnikach, na których cała filozofia moralna spoczywa, i które postępowaniu etycznemu impuls i kiefunek dają. Tośmy chcieli w tytule tej pracy wyraziċ. Do słów: „podstawy etyki”, dodajemy: „i prawa” — bo jesteśmy przekonani, że rozgrani­cze­nie, jakie pewna szkoła filozoficzna wprowadziła między temi sferami, w naturze rzeczy nie istnieje ani istnieċ powinno, i że podstawy i warunki moralności są zara­zem podstawami i warunkami wszelkiego prawa, jak to w swojem miejscu wyja­śnia­my.

Studya te nie są zupełnie nowym utworem. Od początku istnienia Przeglądu Po­wsze­chnego pisywałem w nim artykuły o tych kwestyach, w myśli złożenia z nich kiedyś całości. Wypadki, jakie w tym czasie w sferze politycznej lub kościelnej za­cho­dziły, nowe książki i nowe prądy myśli, które się pojawiały, służyły mi zwykle za tło do omawiania samych podstaw moralnego i społecznego porządku; starałem się bieżące wypadki sprowadzaċ do zasad. Kiedy atoli przyszło do złożenia tych pojedynczych rozpraw w książkę, pokazała się potrzeba wielu przerobień i uzu­pe­łnień. Powstała stąd praca, pod niejednym względem nowa; zachowała jednak cha­rakter studyów, okolicznościowo w piśmie peryodycznem pisanych. Wygląda to za­pe­wnie mniej uczenie, ale może poczytniej.

Pierwsza częśċ, którą obecnie do druku daję, traktuje: o wolnej woli jako waru­nku moralności — o dwóch bodźcach czynów ludzkich: przyjemności i powinności — o szczęściu i celu dążności moralnej — o sumieniu i zakonie przyrodzonym — o obo­wiązku i o prawic; zatem w ogóle etykę indywidualną. Dalsze części obejmą społe­czne człowieka obowiązki i prawa: więc państwo — pochodzenie, zakres i zadanie jego władzy — jego stosunek do religii i Kościoła — do szkoły i wychowania — sto­su­nki państw między sobą — wojnę — tudzież narodowośċ i przyrodzone jej prawa — własnośċ, z wiązką zawiłych zagadnień, jakie dziś podnieca i t. d...


Następna:  Rozdział pierwszy  —   Wolna wola jako warunek moralności      | > > > > > |

| powrót do startu |    | powrót do czytelni |