Audiencja generalna, 14 listopada 2007


Św. Hieronim (II)


Drodzy Bracia i Siostry!

Dzisiaj w dalszym ciągu prezentujemy postaċ św. Hieronima. Jak zaznaczyliśmy w ubiegłą środę, swoje życie poświęcił on badaniu Biblii, tak że mój poprzednik papież Benedykt XV uznał go za „wybitnego doktora w dziedzinie interpretacji Pisma Świętego”. Hieronim zwracał uwagę na radośċ i znaczenie zaznajamiania się z biblijnymi tekstami: „Czyż nie wydaje ci się, że mieszkasz – już tutaj na ziemi – w królestwie niebieskim, gdy żyjesz pośród tych tekstów, medytujesz nad nimi, gdy nie znasz i nie szukasz niczego innego?” (Ep. 53, 10). W rzeczywistości rozmowa z Bogiem, z Jego słowem, jest w pewnym sensie obecnością niebios, czyli obecnością Boga. Zapoznawanie się z tekstami biblijnymi, zwłaszcza Nowego Testamentu, jest istotne dla wierzącego, ponieważ „nieznajomośċ Pisma jest nieznajomością Chrystusa”. To jego znane zdanie jest cytowane również przez Sobór Watykański II w Konstytucji Dei verbum (por. n. 25).

Prawdziwie „zakochany" w słowie Bożym, zapytywał się on: „Czyż można żyċ bez znajomości Pisma Świętego, za którego pośrednictwem uczymy się poznawaċ samego Chrystusa, będącego życiem ludzi wierzących?” (Ep. 30, 7). W ten sposób Biblia, będąca narzędziem, „przez które Bóg codziennie przemawia do wiernych” (Ep. 133, 13), staje się bodźcem i źródłem życia chrześcijańskiego w każdej sytuacji i dla każdej osoby. Czytaċ Pismo Święte to rozmawiaċ z Bogiem: „Jeśli się modlisz – pisze on do młodej patrycjuszki w Rzymie – rozmawiasz z Oblubieńcem; jeśli czytasz, to On do ciebie przemawia” (Ep. 22, 25). Przez badanie i rozważanie Pisma Świętego człowiek staje się mądry i pogodny (por. In Eph., prol.). Oczywiście, zagłębianie się w słowo Boże wymaga stałego i systematycznego wysiłku. Oto co zalecał Hieronim kapłanowi Nepocjanowi: „Czytaj często boskie Pisma; co więcej, nie wypuszczaj nigdy Świętej Księgi z twoich rąk. Naucz się tutaj tego, czego powinieneś nauczaċ” (Ep. 52, 7). Rzymskiej matronie Lecie dawał następujące rady co do chrześcijańskiego wychowania córki: „Upewnij się, czy codziennie studiuje jakiś fragment Pisma Świętego. (...) Po modlitwie niech oddaje się czytaniu, a po czytaniu modlitwie. (...) Niech zamiast klejnotów i szat jedwabnych umiłuje Boże Księgi” (Ep. 107, 9. 12). Dzięki rozważaniu i znajomości Pisma Świętego „zachowuje równowagę duszy” (Ad Eph., prol.). Jedynie głęboki duch modlitwy oraz pomoc Ducha Świętego mogą umożliwiċ nam zrozumienie Biblii: „W interpretowaniu Pisma Świętego zawsze potrzebujemy wsparcia Ducha Świętego” (In Mich. 1, 1, 10, 15).

Tak więc żarliwe umiłowanie Pisma Świętego wypełniało całe życie Hieronima. Tę miłośċ starał się on zawsze budziċ także pośród wiernych. Jednej ze swoich córek duchowych zalecał: „Kochaj Pismo Święte, a mądrośċ cię ukocha; kochaj je serdecznie, a ono będzie cię strzec; szanuj je, a zaznasz od niego czułości. Niech będzie dla ciebie niczym twoje naszyjniki i kolczyki” (Ep. 130, 20). A dalej: „Umiłuj mądrośċ Pisma Świętego, a nie będziesz miłowała występków cielesnych” (Ep. 125, 11).

Dla Hieronima fundamentalnym kryterium metody interpretacji Pisma Świętego była zgodnośċ z Magisterium Kościoła. Nie możemy nigdy sami czytaċ Pisma Świętego. Spotykamy zbyt wiele zamkniętych drzwi i łatwo błądzimy. Biblia została napisana przez lud Boży i dla ludu Bożego, pod natchnieniem Ducha Świętego. Jedynie w tej komunii z ludem Bożym możemy rzeczywiście dotrzeċ z naszym „my” do istoty prawdy, którą Bóg chce nam przekazaċ. Hieronim uważał, że autentyczna interpretacja Biblii powinna zawsze byċ zgodna z wiarą Kościoła katolickiego. Nie chodzi o wymóg narzucony tej Księdze z zewnątrz. Ta Księga jest właśnie głosem pielgrzymującego ludu Bożego, i jedynie gdy trwamy w wierze tego ludu, jesteśmy – jeśli można się tak wyraziċ – właściwie nastrojeni, by pojąċ Pismo Święte. Dlatego Hieronim napominał: „Bądźmocno przywiązany do tradycyjnej nauki, która została ci przekazana, byś mógł nauczaċ zgodnie ze zdrową nauką i odpieraċ argumenty tych, którzy jej się przeciwstawiają” (Ep. 52, 7). W szczególności, biorąc pod uwagę fakt, że Jezus Chrystus zbudował swój Kościół na Piotrze, każdy chrześcijanin – taki wyprowadzał wniosek – powinien trwaċ w komunii „z Katedrą św. Piotra. Wiem, że na tej opoce jest zbudowany Kościół” (Ep. 15, 2). Konsekwentnie i w sposób bezpośredni oświadczał: „Jestem z każdym, kto jest złączony z Katedrą św. Piotra” (Ep. 16).

Oczywiście Hieronim nie zaniedbywał aspektu etycznego. Co więcej, często przypominał o powinności dostosowania życia do słowa Bożego, i że tylko żyjąc nim, stajemy się zdolni je pojąċ. Ta konsekwencja jest niezbędna w wypadku każdego chrześcijanina, a zwłaszcza kaznodziei, aby jego czyny nie wprawiały go w zakłopotanie jako niezgodne z wypowiadanymi słowami. Oto jak napomina kapłana Nepocjana: „Twoje czyny niech nie zadają kłamu twym słowom, aby nie zdarzyło się tak, że kiedy głosisz nauki w kościele, ktoś skomentuje w duchu: «Dlaczego więc ty sam tak nie postępujesz?» Doprawdy ładny to nauczyciel, który mając pełny żołądek, rozprawia o poście. Również złodziej może krytykowaċ chciwośċ. Jednakże w wypadku kapłana Chrystusowego umysł i słowo muszą się zgadzaċ” (Ep. 52, 7). W innym liście Hieronim stwierdza: „Nawet jeśli dana osoba posiada wspaniałą naukę, jest zawstydzona, gdy czuje, że potępia ją własne sumienie” (Ep. 127, 4). Dalej na temat konsekwentnego postępowania zauważa on: Ewangelia musi wyrażaċ się w postawie prawdziwej miłości, ponieważ w każdej istocie ludzkiej jest obecna Osoba samego Chrystusa. Zwracając się, na przykład, do prezbitera Paulina (który potem został biskupem Noli i świętym), Hieronim udziela mu takiej oto rady: „Prawdziwą świątynią Chrystusa jest dusza wiernego: ozdób to sanktuarium, uczyń je pięknym, złóż w nim swoje ofiary i przyjmij Chrystusa. Po co ozdabiaċ ściany drogocennymi kamieniami, jeśli Chrystus umiera z głodu w osobie ubogiego?” (Ep. 58, 7). Hieronim przechodzi do konkretu: trzeba „odziaċ Chrystusa w ubogich, nawiedziċ Go w cierpiących, nakarmiċ Go w głodnych, przyjąċ Go pod dach w bezdomnych” (Ep. 130, 14). Miłośċ do Chrystusa, pogłębiana przez studium i medytację, pomoże nam przezwyciężyċ wszelkie trudności: „Również my kochajmy Jezusa Chrystusa, dążmy zawsze do zjednoczenia z Nim: wtedy wydawaċ się nam będzie łatwe to, co jest trudne” (Ep. 22, 40).

Hieronim, nazwany przez Prospera z Akwitanii „wzorem postępowania i nauczycielem rodzaju ludzkiego” (Carmen de ingratis, 57), pozostawił nam również bogate i zróżnicowane nauczanie na temat ascetyzmu chrześcijańskiego. Przypomina on, że odważne dążenie do doskonałości wymaga stałego czuwania, częstych umartwień, choċ podejmowanych z umiarem i roztropnością, wytrwałej pracy intelektualnej lub fizycznej, by uniknąċ próżnowania (por. Ep. 125, 11 oraz 130, 15), a zwłaszcza wymaga posłuszeństwa Bogu: „Nic tak (...) nie podoba się Bogu jak posłuszeństwo (...), które jest najwybitniejszą i jedyną cnotą” (Hom. de oboedientia: CCL 78, 552). Do ascetycznych praktyk można zaliczyċ również odbywanie pielgrzymek. W szczególności Hieronim przyczynił się do rozwoju pielgrzymek do Ziemi Świętej, gdzie pielgrzymi byli przyjmowani i goszczeni w budynkach wzniesionych obok klasztoru betlejemskiego dzięki ofiarności patrycjuszki Paoli, duchowej córki Hieronima (por. Ep. 108, 14).

Wreszcie nie można pominąċ milczeniem wkładu, jaki wniósł Hieronim w zakresie pedagogiki chrześcijańskiej (por. Epp. 107 i 128). Chciał on ukształtowaċ „duszę, która powinna staċ się świątynią Pana” (Ep. 107, 4), „drogocennym kamieniem” w oczach Boga (Ep. 107, 13). Z głębokim wyczuciem doradza, jak ustrzec ją od złego i okazji do grzechu, unikaċ dwuznacznych lub próżnych przyjaźni (por. Ep. 107, 4 i 8–9; por. także Ep. 128, 3–4). Zachęca zwłaszcza rodziców, aby dzieciom stwarzali pogodne i optymistyczne środowisko rodzinne, by je zachęcali do nauki i do pracy, również przez pochwały i współzawodnictwo (por. Epp. 107, 4 i 128, 1), dodawali im odwagi do przezwyciężania trudności, sprzyjali kształtowaniu się w nich dobrych nawyków i strzegli je przed wyrabianiem złych, ponieważ – i tu przytacza zdanie Publiliusza Syriusza, które usłyszał w szkole – „z trudem uda ci się poprawiċ to, do czego się spokojnie przyzwyczajasz” (Ep. 107, 8). Rodzice są głównymi wychowawcami dzieci, pierwszymi nauczycielami życia. Zwracając się do matki jednej z dziewcząt, a następnie wspominając o ojcu, Hieronim bardzo jasno napomina, wyrażając niemal fundamentalną potrzebę każdej istoty ludzkiej rozpoczynającej życie: „Niech znajdzie w tobie swoją nauczycielkę i niech patrzy na ciebie z podziwem ta niedoświadczona dziewczyna. Niechaj ani w tobie, ani w swoim ojcu nie widzi nigdy postaw, które by ją prowadziły do grzechu, gdyby je naśladowała. Pamiętajcie, że (...) bardziej możecie ją wychowaċ przykładem niż słowem” (Ep. 107, 9). Pośród zasadniczych myśli Hieronima jako pedagoga należy zwróciċ uwagę na znaczenie, jakie przypisywał zdrowemu i integralnemu wychowaniu od najwcześniejszego dzieciństwa, uznanie szczególnej roli rodziców, potrzebę solidnej formacji moralnej i religijnej, koniecznośċ nauki dla pełniejszego rozwoju. Ponadto dośċ nieoczekiwanym aspektem w starożytnych czasach, ale uważanym przez naszego autora za istotny w życiu, jest promocja kobiety, której przyznaje prawo do pełnego rozwoju osobowości, wykształcenia, formacji religijnej i zawodowej. Dziś właśnie widzimy, że kształtowanie osobowości potraktowanej integralnie, wychowanie do odpowiedzialności wobec Boga i człowieka jest prawdziwym warunkiem wszelkiego postępu, pokoju, pojednania i wykluczenia przemocy. Wychowanie do odpowiedzialności wobec Boga i człowieka: to Pismo Święte staje się dla nas przewodnikiem wychowania i tym samym autentycznego humanizmu.

Nie możemy zakończyċ tych krótkich uwag na temat wielkiego Ojca Kościoła nie wspominając o jego wydatnym przyczynieniu się do ocalenia pozytywnych i wartościowych elementów starożytnych kultur żydowskiej, greckiej i rzymskiej w rodzącej się cywilizacji chrześcijańskiej. Hieronim uznał i przyswoił artystyczne wartości, bogactwo uczuċ oraz harmonię obrazów obecnych u klasyków, które formują serce i wyobraźnię do szlachetnych uczuċ. Przede wszystkim postawił on w centrum swojego życia i działalności słowo Boże, które wskazuje człowiekowi drogi życia i objawia mu tajemnice świętości. Za to wszystko właśnie w naszych czasach powinniśmy mu byċ głęboko wdzięczni.


Benedykt XVI – papież


Z oryginału włoskiego tłumaczył o. Jan Pach OSPPE


Powrót do wykazu audiencji generalnych    Za Tygodnikiem Katolickim „Niedziela”