Audiencja Generalna, 20 czerwca 2007


Święty Atanazy z Aleksandrii


Drodzy Bracia i Siostry!

Kontynuując nasze zamyślenie nad wielkimi mistrzami starożytnego Kościoła, chcemy dziś zwróciċ uwagę na św. Atanazego z Aleksandrii. Ten prawdziwy protagonista tradycji chrześcijańskiej już kilka lat po śmierci sławiony był jako „filar Kościoła” przez wielkiego teologa i biskupa Konstantynopola Grzegorza z Nazjanzu („Mowy” 21, 26) i zawsze był uważany za wzór prawowierności zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Nieprzypadkowo Gian Lorenzo Bernini umieścił posąg św. Atanazego wśród czterech świętych Doktorów Kościoła wschodniego i zachodniego – wraz z Ambrożym, Janem Chryzostomem i Augustynem – które we wspaniałej absydzie Bazyliki Watykańskiej otaczają Katedrę św. Piotra.

Atanazy był niewątpliwie jednym z najważniejszych i najbardziej poważanych Ojców starożytnego Kościoła. Przede wszystkim jednak ten wielki święty był zapalonym teologiem wcielenia Logosu, Słowa Bożego, które – jak czytamy w Prologu do czwartej Ewangelii – „stało się ciałem i zamieszkało wśród nas” (J 1, 14). Właśnie z tego powodu Atanazy był jednym z najważniejszych i najwytrwalszych przeciwników herezji ariańskiej, która zagrażała wówczas wierze w Chrystusa, sprowadzonego do stworzenia „pośredniego” między Bogiem a człowiekiem, zgodnie z tendencją przewijającą się przez historię i która działa na różne sposoby także dzisiaj.

Urodzony prawdopodobnie w Aleksandrii w Egipcie ok. 300 r., Atanazy odebrał staranne wychowanie, zanim został diakonem i sekretarzem biskupa egipskiej metropolii – Aleksandra. Jako bliski współpracownik swego biskupa młody duchowny wziął wraz z nim udział w Soborze w Nicei – pierwszym o charakterze powszechnym, zwołanym przez cesarza Konstantyna w maju 325 r. w celu zapewnienia jedności Kościoła. Ojcowie nicejscy mogli w ten sposób podjąċ różne zagadnienia, przede wszystkim zaś poważny problem, powstały kilka lat wcześniej w wyniku przepowiadania aleksandryjskiego kapłana Ariusza.

Jego teoria zagrażała prawdziwej wierze w Chrystusa, gdyż głosił on, że Logos nie był prawdziwym Bogiem, lecz Bogiem stworzonym, istotą „pośrednią” między Bogiem a człowiekiem, tym samym Bóg pozostawał dla nas wciąż niedostępny. Biskupi zebrani w Nicei odpowiedzieli na to, opracowując i ustalając tzw. Symbol Wiary, który, uzupełniony później przez Pierwszy Sobór Konstantynopolitański, pozostał w tradycji różnych wyznań chrześcijańskich i w liturgii jako Credo nicejsko–konstantynopolitańskie. W tym podstawowym tekście – który wyraża wiarę niepodzielonego Kościoła i który odmawiamy dziś jeszcze w każdą niedzielę podczas Eucharystii – pojawia się grecki termin „homoúsios”, po łacinie „consubstantialis”: ma on wskazywaċ, że Syn, Logos, jest „współistotny” Ojcu, jest Bogiem z Boga, jest Jego istotą, i w ten sposób ukazana jest pełna Boskośċ Syna, której zaprzeczali arianie.

Po śmierci biskupa Aleksandra Atanazy został w 328 r. jego następcą jako biskup Aleksandrii i szybko okazał zdecydowanie w odrzuceniu wszelkiego kompromisu z teoriami ariańskimi, potępionymi przez Sobór Nicejski. Swą bezkompromisowością, upartą i czasami bardzo stanowczą, choċ niezbędną, wobec tych, którzy przeciwstawiali się jego wyborowi na biskupa, a przede wszystkim wobec przeciwników Symbolu Nicejskiego, ściągnął na siebie zaciekłą wrogośċ arian i ich sympatyków. Mimo niedwuznacznych postanowień Soboru, który jasno stwierdził, że Syn jest współistotny Ojcu, wkrótce potem te błędne idee zaczęły znów braċ górę – w tej sytuacji Ariusz został nawet zrehabilitowany – i otrzymały z powodów politycznych wsparcie samego cesarza Konstantyna, a następnie jego syna Konstansa. Ten ostatni, któremu zależało nie tyle na prawdzie teologicznej, ile na jedności Cesarstwa i jego problemach politycznych, chciał upolityczniċ wiarę, czyniąc ją bardziej dostępną – ze swego punktu widzenia – dla wszystkich swoich poddanych w Cesarstwie.

Kryzys ariański, który wydawał się rozwiązany w Nicei, trwał więc dalej przez dziesięciolecia, powodując trudne wydarzenia i bolesne podziały w Kościele. Aż pięċ razy – w ciągu trzydziestu lat, od 336 do 366 r. – Atanazy zmuszany był do opuszczenia swego miasta, pozostając siedemnaście lat na wygnaniu i cierpiąc dla wiary. Jednakże podczas swej przymusowej nieobecności w Aleksandrii biskup miał możnośċ wspieraċ i szerzyċ na Zachodzie, najpierw w Trewirze, a następnie w Rzymie, wiarę nicejską, a także ideały monastycyzmu, przyjęte w Egipcie przez wielkiego pustelnika Antoniego, który wybrał styl życia zawsze bliski Atanazemu. Dzięki swej sile duchowej św. Antoni był najważniejszą osobą wspierającą wiarę św. Atanazego. Zasiadłszy ostatecznie na swojej stolicy, biskup Aleksandrii mógł się poświęciċ wprowadzaniu pokoju religijnego i reorganizacji wspólnot chrześcijańskich. Zmarł 2 maja 373 r. i w tym dniu obchodzimy jego wspomnienie liturgiczne.

Najsławniejszym dziełem doktrynalnym świętego biskupa aleksandryjskiego jest traktat „O wcieleniu Słowa”, Boskiego Logosu, który stał się ciałem, stając się takim, jak my dla naszego zbawienia. W dziele tym, w zdaniu, które słusznie stało się sławne, Atanazy stwierdza, że Słowo Boże „stało się człowiekiem, abyśmy stali się Bogiem; stało się widzialne w ciele, abyśmy mieli pojęcie o Ojcu niewidzialnym, On sam też doświadczał przemocy ludzi, abyśmy odziedziczyli niezniszczalnośċ” (54, 3). Przez swoje zmartwychwstanie Pan sprawił bowiem, że znikła śmierċ niczym „słomiany ogień” (8, 4). Podstawą całej walki teologicznej Atanazego była właśnie idea, że Bóg jest osiągalny. Nie jest Bogiem drugorzędnym, lecz Bogiem prawdziwym, a przez naszą jednośċ z Chrystusem możemy rzeczywiście połączyċ się z Bogiem. Stał się On rzeczywiście „Bogiem z nami”.

Spośród innych dzieł tego wielkiego Ojca Kościoła – które w dużej części związane są z wydarzeniami kryzysu ariańskiego – wspomnijmy jeszcze cztery listy, które skierował on do swego przyjaciela Serapiona, biskupa Tmuis, o Boskości Ducha Świętego, która została stwierdzona w sposób zdecydowany, oraz około trzydziestu listów „świątecznych”, kierowanych na początku każdego roku do Kościołów i klasztorów Egiptu, aby wskazaċ datę świąt Wielkanocy, przede wszystkim zaś, aby zapewniċ więzy między wiernymi, umacniając ich wiarę i przygotowując ich na tę wielką uroczystośċ.

Atanazy jest również autorem tekstów rozważań o Psalmach, później bardzo rozpowszechnionych, przede wszystkim zaś dzieła, które było bestsellerem starożytnej literatury chrześcijańskiej: „Żywotu Antoniego”, czyli biografii św. Antoniego, opata, napisanej krótko po jego śmierci, gdy biskup Aleksandrii, na wygnaniu, żył z mnichami na pustyni egipskiej. Atanazy był przyjacielem wielkiego pustelnika, do tego stopnia, że otrzymał jedną z dwóch skór owczych pozostawionych przez Antoniego jako spadek, wraz z opończą, którą podarował mu sam biskup Aleksandrii. Zyskawszy szybko niezwykłą popularnośċ – przetłumaczona niemal natychmiast na łacinę, i to dwukrotnie, a następnie na wiele języków wschodnich – wzorowa biografia tej postaci drogiej tradycji chrześcijańskiej bardzo się przyczyniła do rozpowszechnienia monastycyzmu na Wschodzie i na Zachodzie. Nieprzypadkowo lektura tego tekstu w Trewirze znajduje się w centrum wzruszającej opowieści o nawróceniu dwóch urzędników cesarskich, którą Augustyn zamieścił w „Wyznaniach” (VIII, 6, 15) jako wstęp do swego własnego nawrócenia.

Zresztą sam Atanazy pokazuje, że zdaje sobie wyraźnie sprawę z wpływu, jaki mógł mieċ na lud chrześcijański przykład takiej postaci, jak Antoni. Pisze bowiem w zakończeniu tego dzieła: „A jego sława, wszędzie głoszona, podziw, jakim go wszyscy otaczali, tęsknota za nim tych, którzy go nie widzieli, są świadectwem cnoty i bogobojnej jego duszy. Antoni był znany nie przez swoje pisma ani przez powierzchowną mądrośċ czy jakąkolwiek umiejętnośċ, ale jedynie przez swoją pobożnośċ. Nikt nie zaprzeczy, że był to dar Boży. Bo skąd w Hiszpanii, w Galii, w jaki sposób w Rzymie, w Afryce usłyszano by o tym człowieku przebywającym w ukryciu na pustyni, jeśli nie za sprawą Boga, który wszędzie zna swoich ludzi i który również Antoniemu zapowiedział to na początku? Nawet gdyby tacy ludzie żyli w ukryciu i pragnęli, aby o nich zapomniano, Pan sam ich wszystkim pokaże niczym latarnie, aby w ten sposób słuchacze poznali, że Jego przykazania stanowią siłę w doskonałości, i żeby poszli ochotnie drogą cnoty” („Żywot Antoniego” 93, 5–6).

Tak, Bracia i Siostry! Mamy wiele powodów wdzięczności wobec św. Atanazego. Jego życie, podobnie jak życie św. Antoniego oraz nieprzeliczonych innych świętych, pokazuje nam, że „kto zmierza ku Bogu, nie oddala się od ludzi, ale staje się im prawdziwie bliski” („Deus caritas est”, 42).


Benedykt XVI – papież


Z oryginału włoskiego tłumaczył o. Jan Pach OSPPE


Powrót do wykazu audiencji generalnych    Za Tygodnikiem Katolickim „Niedziela”